Τι διδάσκει η Ορθοδοξία για τις εικόνες
Οι εικόνες είναι το πρώτο πράγμα που προσέχει κανείς σε μια ορθόδοξη εκκλησία, και το πιο δύσκολο να περάσει απαρατήρητο. Καλύπτουν τους τοίχους, στέκονται στο τέμπλο μπροστά από το ιερό, κρέμονται στον νάρθηκα όπου οι πιστοί σταματούν να τις ασπαστούν και να ανάψουν ένα κερί μπροστά τους. Για έναν ευαγγελικό που μπαίνει μέσα, το θέαμα θέτει το πιο αιχμηρό ερώτημα σε όλη αυτή τη σειρά: είναι αυτό προσκύνηση, ή είναι ειδωλολατρία; Η ορθόδοξη απάντηση είναι ότι το ίδιο το ερώτημα στηρίζεται σε μια σύγχυση — ανάμεσα στη λατρεία και την προσκύνηση, ανάμεσα στην εικόνα και το πρόσωπο που δείχνει. Αυτό το κείμενο διατυπώνει πρώτα αυτή την απάντηση, δίκαια και από τις δικές της πηγές, και ρωτάει μετά τι λέει η Γραφή.
Οι εικόνες δεν είναι δευτερεύον ζήτημα στην Ορθοδοξία. Είναι, όπως λέει η ίδια η εορτή της Εκκλησίας, ο θρίαμβος της ίδιας της Ορθοδοξίας.
1. Η Ενσάρκωση, και τι επιτρέπεται να τιμάται
Η ορθόδοξη υπεράσπιση των εικόνων δεν ξεκινάει από την τέχνη αλλά από την Ενσάρκωση. Η κλασική της διατύπωση ανήκει στον Ιωάννη τον Δαμασκηνό (περ. 675–749), που έγραφε έξω από την εμβέλεια του αυτοκράτορα, την ώρα που οι εικόνες δέχονταν επίθεση. Παλιά, λέει, ο Θεός δεν μπορούσε καθόλου να εικονιστεί· τώρα όμως «σαρκὶ ὀφθέντος Θεοῦ καὶ τοῖς ἀνθρώποις συναναστραφέντος εἰκονίζω Θεοῦ τὸ ὁρώμενον. Οὐ προσκυνῶ τῇ ὕλῃ, προσκυνῶ δὲ τὸν τῆς ὕλης δημιουργόν, τὸν ὕλην δι' ἐμὲ γενόμενον καὶ ἐν ὕλῃ κατοικῆσαι καταδεξάμενον καὶ δι' ὕλης τὴν σωτηρίαν μου ἐργασάμενον, καὶ σέβων οὐ παύσομαι τὴν ὕλην, δι' ἧς ἡ σωτηρία μου εἴργασται. Σέβω δὲ οὐχ ὡς Θεόν — ἄπαγε.» Το επιχείρημα στηρίζεται σε μία και μόνη αλλαγή: ο Θεός, που δεν μπορούσε να εικονιστεί, εθεάθη. Αυτό που ήταν αδύνατο πριν από την Ενσάρκωση είναι δυνατό μετά από αυτήν — επειδή ο αόρατος Θεός έχει πια ορατό πρόσωπο.
Το ίδιο επιχείρημα προβάλλει και η ίδια η εικόνα. Ο Δαμασκηνός το επαναλαμβάνει στην Έκθεση της Ορθοδόξου Πίστεως (IV.16): όταν ένας πιστός κοιτάζει μια εικόνα της Σταύρωσης, «τοῦ σωτηρίου πάθους εἰς ἀνάμνησιν ἐλθόντες, πεσόντες προσκυνοῦμεν οὐ τῇ ὕλῃ, ἀλλὰ τῷ εἰκονιζομένῳ, ὥσπερ οὐ τῇ ὕλῃ τοῦ εὐαγγελίου οὐδὲ τῇ τοῦ σταυροῦ ὕλῃ προσκυνοῦμεν, ἀλλὰ τῷ ἐκτυπώματι.» Σύμφωνα μ' αυτή τη θέση, η εικόνα κάνει ό,τι κάνει και ο γραπτός λόγος: φέρνει το σωτήριο γεγονός στον νου. Κανείς δεν υποθέτει ότι ο πιστός λατρεύει το χαρτί του Ευαγγελίου· η τιμή περνάει μέσα από την ύλη σε αυτό που σημαίνει.
Αυτό το πέρασμα μέσα από την ύλη είναι η καρδιά της ορθόδοξης θέσης, και στηρίζεται σε μια διάκριση στην οποία η Εκκλησία επιμένει με μεγάλη προσοχή: ανάμεσα στη λατρεία, την προσκύνηση που ανήκει στον Θεό μόνο, και στην τιμητική προσκύνηση, την προσκύνηση τιμής που αποδίδεται σε άγια πρόσωπα και πράγματα. Τη διάκριση αυτή όρισε η Β΄ Σύνοδος της Νίκαιας το 787, η Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδος, με λόγια που καθορίζουν ακόμα την ορθόδοξη πράξη: «ὁρίζομεν σὺν ἀκριβείᾳ πάσῃ καὶ ἐμμελείᾳ παραπλησίως τῷ τύπῳ τοῦ τιμίου καὶ ζωοποιοῦ σταυροῦ ἀνατίθεσθαι τὰς σεπτὰς καὶ ἁγίας εἰκόνας τὰς ἐκ χρωμάτων καὶ ψηφῖδος καὶ ἑτέρας ὕλης ἐπιτηδείως ἐχούσης ἐν ταῖς ἁγίαις τοῦ Θεοῦ ἐκκλησίαις, ἐν ἱεροῖς σκεύεσι καὶ ἐσθήσεσι, τοίχοις τε καὶ σανίσιν, οἴκοις τε καὶ ὁδοῖς, τήν τε τοῦ Κυρίου καὶ Θεοῦ καὶ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ εἰκόνα, τῆς ἀχράντου Δεσποίνης ἡμῶν τῆς ἁγίας Θεοτόκου, τιμίων τε ἀγγέλων καὶ πάντων ἁγίων καὶ ὁσίων ἀνδρῶν. Ὅσῳ γὰρ συνεχῶς διὰ εἰκονικῆς ἀνατυπώσεως ὁρῶνται, τοσοῦτον καὶ οἱ ταύτας θεώμενοι διανίστανται πρὸς τὴν τῶν πρωτοτύπων μνήμην τε καὶ ἐπιπόθησιν.»
Η σύνοδος τράβηξε τη γραμμή με την ίδια ανάσα: «καὶ ταύταις ἀσπασμὸν καὶ τιμητικὴν προσκύνησιν ἀπονέμειν, οὐ μὴν τὴν κατὰ πίστιν ἡμῶν ἀληθινὴν λατρείαν, ἣ πρέπει μόνῃ τῇ θείᾳ φύσει, ἀλλ᾽ ὃν τρόπον τῷ τύπῳ τοῦ τιμίου καὶ ζωοποιοῦ σταυροῦ καὶ τοῖς ἁγίοις εὐαγγελίοις καὶ τοῖς λοιποῖς ἱεροῖς ἀναθήμασι, καὶ θυμιαμάτων καὶ φώτων προσαγωγὴν πρὸς τὴν τούτων τιμὴν ποιεῖσθαι, καθὼς καὶ τοῖς ἀρχαίοις εὐσεβῶς εἴθισται· ἡ γὰρ τῆς εἰκόνος τιμὴ ἐπὶ τὸ πρωτότυπον διαβαίνει, καὶ ὁ προσκυνῶν τὴν εἰκόνα προσκυνεῖ ἐν αὐτῇ τοῦ ἐγγραφομένου τὴν ὑπόστασιν.» Η πρόταση για την τιμή που περνάει στο πρωτότυπο είναι του Μεγάλου Βασιλείου, από το Περὶ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος (18.45): «διότι ἡ τῆς εἰκόνος τιμὴ ἐπὶ τὸ πρωτότυπον διαβαίνει». Η σύνοδος την πήρε και την έκανε κανόνα: η εικόνα τιμάται μόνο για χάρη του προσώπου που δείχνει, και η τιμή φτάνει στο πρόσωπο, όχι στο ξύλο και τη μπογιά.
Αυτή είναι η θεωρία. Η πράξη είναι αυτό που περιγράφουν τα ίδια τα λόγια της συνόδου: οι εικόνες ασπάζονται, και θυμίαμα και κεριά προσφέρονται μπροστά τους, όπως μπροστά στον Σταυρό και τα Ευαγγέλια. Μια εικόνα του Χριστού στέκεται στο κέντρο· δίπλα του η Μητέρα του, η Θεοτόκος, που παρουσιάζεται συχνότερα ως Οδηγήτρια, «αυτή που δείχνει τον δρόμο»· έπειτα οι άγγελοι και οι άγιοι. Το τέμπλο τις φέρει κατά μήκος του μπροστινού μέρους της εκκλησίας. Ο ορθόδοξος πιστός δεν θεωρεί τίποτα από αυτά διακόσμηση. Η εικόνα είναι παράθυρο, όχι τοίχος: ανοίγει στο πρόσωπο, και μέσα από το πρόσωπο στον ουρανό.
Γιατί η Εκκλησία κρατάει αυτό τόσο σθεναρά είναι γραμμένο στο ημερολόγιό της. Η αποκατάσταση των εικόνων εορτάζεται κάθε χρόνο την πρώτη Κυριακή των Νηστειών, την Κυριακή της Ορθοδοξίας, όταν διαβάζεται το Συνοδικό — η σύντομη ομολογία της εγκυρότητας της προσκύνησης των εικόνων, που αρχίζει «Οἱ Προφῆται ὡς εἶδον, οἱ Ἀπόστολοι ὡς ἐδίδαξαν… ἡ Ἐκκλησία ὡς παρέλαβεν…» Η εορτή δεν αφορά μόνο τις εικόνες. Γιορτάζει τη νίκη της αληθινής πίστης πάνω στην αίρεση ως τέτοια. Να αρνηθεί κανείς την εικόνα, κατά την ορθόδοξη θέση, είναι να αρνηθεί την Ενσάρκωση που απεικονίζει: ένας Χριστός που δεν μπορεί να ζωγραφιστεί είναι ένας Χριστός που δεν έγινε πραγματικά άνθρωπος. Ο ὅρος της συνόδου το λέει καθαρά: η ανατύπωση των εικόνων συμφωνεί με την ιστορία του ευαγγελικού κηρύγματος και βεβαιώνει την αληθινή — και όχι φανταστική — ενανθρώπηση του Θεού Λόγου.
2. Ένας αιώνας εικονομαχίας
Η διδασκαλία δεν καθιερώθηκε χωρίς μάχη. Το 726 ο αυτοκράτορας Λέων Γ΄ στράφηκε εναντίον της προσκύνησης των εικόνων, και η διαμάχη μαινόταν κατά διαστήματα για περισσότερο από έναν αιώνα, σε δύο φάσεις: από το 726 ως το 787, και πάλι από το 815 ως το 842. Οι εικονομάχοι — οι σπαστές των εικόνων — υποστήριζαν ότι η εντολή εναντίον των εικόνων τις απαγόρευε εντελώς, και ότι η πρακτική της Εκκλησίας ήταν ειδωλολατρία. Το 754 μια σύνοδος 338 επισκόπων συνήλθε στην Ιέρεια, αυτοαποκαλέστηκε Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδος, και καταδίκασε την κατασκευή και την προσκύνηση των εικόνων. Τριάντα τρία χρόνια αργότερα η Β΄ Σύνοδος της Νίκαιας (787) διάβασε δυνατά το διάταγμα της Ιέρειας, το απάντησε σημείο προς σημείο, και το ακύρωσε. Η σύνοδος συνήλθε από τις 24 Σεπτεμβρίου ως τις 23 Οκτωβρίου 787, υπό την αυτοκράτειρα Ειρήνη και κατόπιν αιτήματος του Ταράσιου, Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως, με 367 επισκόπους παρόντες· ο ὅρος της είναι το κείμενο που παρατέθηκε παραπάνω. Είναι η τελευταία σύνοδος που Ανατολή και Δύση δέχονται ως οικουμενική.
Αλλά η Νίκαια δεν έληξε το ζήτημα. Η δεύτερη φάση της εικονομαχίας άρχισε το 815, και ήταν σφοδρότερη από την πρώτη: μοναχοί διώχθηκαν, και επικεφαλής της υπεράσπισης εκείνη τη γενιά στάθηκε ο Θεόδωρος ο Στουδίτης (759–826). Η διαμάχη έκλεισε οριστικά μόλις το 843, μετά τον θάνατο του τελευταίου εικονομάχου αυτοκράτορα, του Θεόφιλου. Η χήρα του, η αυτοκράτειρα Θεοδώρα, ενεργώντας ως αντιβασίλισσα για τον νεαρό γιο της Μιχαήλ Γ΄, μαζί με τον Πατριάρχη Μεθόδιο, συγκάλεσε σύνοδο στην Κωνσταντινούπολη που επιβεβαίωσε τις αποφάσεις της Νίκαιας και καταδίκασε τις εικονομαχικές συνόδους της Ιέρειας (754) και της Κωνσταντινούπολης (815). Στις 11 Μαρτίου 843, την πρώτη Κυριακή των Νηστειών, οι συμμετέχοντες λιτανεύτηκαν από την εκκλησία της Θεοτόκου στις Βλαχέρνες στην Αγία Σοφία, μεταφέροντας μια εικόνα της Θεοτόκου, και αποκατέστησαν τις εικόνες στις εκκλησίες. Αυτή η λιτανεία μνημονεύεται ακόμα κάθε χρόνο, την ίδια Κυριακή, ως ο Θρίαμβος της Ορθοδοξίας.
Η ιστορία έχει σημασία για το επιχείρημα αυτής της σειράς. Η προσκύνηση των εικόνων δεν πιστεύτηκε παντού, πάντα, από όλους: για πάνω από έναν αιώνα η Εκκλησία ήταν διχασμένη γι' αυτό, και δύο σύνοδοι που η καθεμιά αυτοαποκαλούνταν Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδος αναθεμάτισαν η μία τη θέση της άλλης. Το κείμενο για τη Γραφή και την Παράδοση έθεσε αυτό το επιχείρημα εναντίον του βικεντιανού κανόνα. Εδώ αξίζει να προστεθεί τι απαντάει η ορθόδοξη πλευρά: ότι η Εκκλησία, μέσω της Νίκαιας και έπειτα μέσω της αποκατάστασης του 843, παρέλαβε τις εικόνες και έβαλε τους εικονομάχους στην άκρη — και ότι αυτή η παραλαβή, δοκιμασμένη μέσα από γενιές, είναι η ίδια το σημάδι της Παράδοσης. Το ερώτημα που αφήνει ανοιχτό η ιστορία είναι αυτό με το οποίο έκλεισε το κείμενο για τη Γραφή και την Παράδοση: ποιος αποφασίζει, και με ποιο κριτήριο, όταν η Εκκλησία έχει αναθεματίσει τον εαυτό της;
3. Τι λέει η Γραφή
Πρώτα υπάρχει κοινό έδαφος, και έχει σημασία. Ο ευαγγελικός δεν αρνείται ότι ο Θεός χρησιμοποίησε ορατά, υλικά πράγματα: η σκηνή εξοπλίστηκε με εικόνες με εντολή του ίδιου του Θεού — «καὶ ποιήσεις δύο χερουβίμ χρυσᾶ» για το ιλαστήριο (Ἔξοδος 25:18–20) — και ο χάλκινος όφις που ύψωσε ο Μωυσής στην έρημο θεράπευσε όποιον τον κοίταζε (Ἀριθμοί 21:8–9). Η ύλη δεν είναι κακή, και μια εικόνα δεν είναι ειδωλολατρία εξ ορισμού. Η διαφωνία αφορά το τι γίνεται με την εικόνα, και ποιον απεικονίζει.
Η πρώτη διαφορά είναι το εύρος της εντολής. «οὐ ποιήσεις σεαυτῷ εἴδωλον οὐδὲ παντὸς ὁμοίωμα, ὅσα ἐν τῷ οὐρανῷ ἄνω καὶ ὅσα ἐν τῇ γῇ κάτω καὶ ὅσα ἐν τοῖς ὕδασιν ὑποκάτω τῆς γῆς. οὐ προσκυνήσεις αὐτοῖς οὐδὲ μὴ λατρεύσῃς αὐτοῖς· ἐγὼ γάρ εἰμι Κύριος ὁ Θεός σου, Θεὸς ζηλωτής» (Ἔξοδος 20:4–5). Η εντολή απαγορεύει δύο πράγματα: την κατασκευή και την προσκύνηση. Η ορθόδοξη απάντηση είναι ότι απαγορεύει τα είδωλα — εικόνες άλλων θεών — όχι τις εικόνες ως τέτοιες, και τα χερουβίμ το αποδεικνύουν. Αλλά τα ίδια τα λόγια της εντολής φτάνουν πιο πέρα από άλλους θεούς: οποιοδήποτε ομοίωμα οτιδήποτε στον ουρανό επάνω. Και ο λόγος που δίνει γυρίζει πίσω στην ημέρα στο Χωρήβ: «καὶ φυλάξεσθε σφόδρα τὰς ψυχὰς ὑμῶν ὅτι οὐκ εἴδετε ὁμοίωμα ἐν τῇ ἡμέρᾳ ᾗ ἐλάλησεν Κύριος πρὸς ὑμᾶς ἐν Χωρήβ ἐν τῷ ὄρει ἐκ μέσου τοῦ πυρός· μὴ ἀνομήσητε καὶ ποιήσητε ὑμῖν ἑαυτοῖς γλυπτὸν ὁμοίωμα πᾶσαν εἰκόνα ὁμοίωμα ἀρσενικοῦ ἢ θηλυκοῦ» (Δευτερονόμιο 4:15–16). Ο λαός είχε δει φωτιά και σύννεφο και είχε ακούσει μια φωνή — αλλά καμία μορφή. Η απαγόρευση στηρίζεται σε αυτή την απουσία: ο Θεός δεν τους έδωσε καμία μορφή να απεικονίσουν.
Το χρυσό μοσχάρι δείχνει πώς δαγκώνει η απαγόρευση. Το μοσχάρι του Ααρών δεν παρουσιάστηκε ως ξένος θεός. Ο λαός είπε γι' αυτό, «οὗτοι οἱ θεοί σου Ἰσραήλ οἵτινες ἀνεβίβασάν σε ἐκ γῆς Αἰγύπτου» — και ο Ααρών έχτισε θυσιαστήριο μπροστά του και κήρυξε, «ἑορτὴ τοῦ Κυρίου αὔριον» (Ἔξοδος 32:4–5). Το μοσχάρι ήταν μια εικόνα του αληθινού Θεού, φτιαγμένη για τη λατρεία του αληθινού Θεού, και καταδικάστηκε παρ' όλα αυτά. Η ορθόδοξη διάκριση — η τιμή περνάει μέσα από την εικόνα στο πρόσωπο — είναι ακριβώς αυτό που ισχυριζόταν ότι έκανε η λατρεία του Ααρών. Η ετυμηγορία της Γραφής γι' αυτό δεν ήταν ότι η τιμή απέτυχε να περάσει, αλλά ότι η ίδια η εικόνα ήταν η αμαρτία. Μια εικόνα του αληθινού Θεού, τιμώμενη για χάρη του αληθινού Θεού, είναι ακόμα παραβίαση της εντολής.
Η δεύτερη διαφορά είναι ο χάλκινος όφις. Είναι η μία εικόνα στη Γραφή που διέταξε ο ίδιος ο Θεός, και δούλεψε: όποιος δαγκωμένος τον κοίταζε ζούσε. Κι όμως αιώνες αργότερα ο Εζεκίας συνέτριψε «τὸν ὄφιν τὸν χαλκοῦν ὃν ἐποίησε Μωυσῆς, ὅτι ἕως τῶν ἡμερῶν ἐκείνων ἦσαν οἱ υἱοὶ Ἰσραὴλ θυμιῶντες αὐτῷ» (Δ΄ Βασιλειῶν 18:4) — και το σπάσιμο καταγράφεται ανάμεσα στις μεταρρυθμίσεις του, δίπλα στην αφαίρεση των υψηλών τόπων και την κοπή της Ασερά. Μια εικόνα δοσμένη από τον Θεό έγινε είδωλο τη στιγμή που της προσφέρθηκαν θυσίες, και η απάντηση του πιστού βασιλιά ήταν να την καταστρέψει, όχι να εξηγήσει τη διάκριση στον λαό. Αλλά οι προσφορές μπροστά σε μια εικόνα είναι ακριβώς αυτό που ορίζει ο ὅρος της συνόδου: «θυμιαμάτων καὶ φώτων προσαγωγὴν πρὸς τὴν τούτων τιμὴν ποιεῖσθαι». Το προηγούμενο του Εζεκία κόβει προς την άλλη κατεύθυνση: όταν προσφέρεται θυμίαμα σε μια εικόνα, η εικόνα φεύγει.
Η τρίτη διαφορά είναι οι ίδιες οι πράξεις. Η διάκριση ανάμεσα στη λατρεία και την προσκύνηση είναι πραγματική στα βιβλία, και οι θεολόγοι τη διατυπώνουν με προσοχή. Αλλά στην εκκλησία, οι πράξεις είναι οι ίδιες πράξεις που η Γραφή κρατάει για τον Θεό: προσκύνηση, ασπασμός, κεριά, θυμίαμα, λιτανείες που μεταφέρουν την εικόνα ψηλά. Το ερώτημα δεν είναι αν ένας θεολόγος μπορεί να διακρίνει τα δύο είδη τιμής, αλλά αν μπορεί το σώμα του προσκυνητή — και αν η Γραφή αφήνει τη διάκριση να σηκώσει το βάρος που της φορτώνουν. Όταν ο Ιωάννης έπεσε να προσκυνήσει τον άγγελο, ο άγγελος δεν διόρθωσε την πρόθεσή του και δεν δέχτηκε μια μικρότερη τιμή: «Ὅρα μή· σύνδουλός σού εἰμι καὶ τῶν ἀδελφῶν σου τῶν ἐχόντων τὴν μαρτυρίαν Ἰησοῦ· τῷ Θεῷ προσκύνησον» (Ἀποκάλυψη 19:10). Ο άγγελος ήταν ένα άγιο πλάσμα και σύνδουλος, όχι είδωλο — και η άρνηση ήταν απόλυτη. Ο Παύλος λέει το ίδιο πράγμα στην Αθήνα: «γένος οὖν ὑπάρχοντες τοῦ Θεοῦ οὐκ ὀφείλομεν νομίζειν χρυσῷ ἢ ἀργύρῳ ἢ λίθῳ, χαράγματι τέχνης καὶ ἐνθυμήσεως ἀνθρώπου, τὸ θεῖον εἶναι ὅμοιον» (Πράξεις 17:29). Και το μοτίβο της προς Ρωμαίους είναι η ίδια η ανταλλαγή: «φάσκοντες εἶναι σοφοὶ ἐμωράνθησαν, καὶ ἤλλαξαν τὴν δόξαν τοῦ ἀφθάρτου Θεοῦ ἐν ὁμοιώματι εἰκόνος φθαρτοῦ ἀνθρώπου καὶ πετεινῶν καὶ τετραπόδων καὶ ἑρπετῶν» (Ρωμαίους 1:22–23).
Η τέταρτη διαφορά είναι το ίδιο το επιχείρημα της Ενσάρκωσης — το ισχυρότερο στην ορθόδοξη θέση, και αυτό που αξίζει την πιο δίκαιη ακρόαση. Ο Ιωάννης ο Δαμασκηνός έχει δίκιο ότι κάτι άλλαξε όταν ο Θεός εθεάθη εν σαρκί. Αλλά η αλλαγή που καταγράφει η Γραφή δεν είναι ότι οι εικόνες έγιναν νόμιμες· είναι ότι η εικόνα είναι ένα πρόσωπο. «ὅς ἐστιν εἰκὼν τοῦ Θεοῦ τοῦ ἀοράτου, πρωτότοκος πάσης κτίσεως» (Κολοσσαείς 1:15). Ο ίδιος ο Χριστός είναι η εικόνα — όχι μια ζωγραφιά του. Και οι απόστολοι, που τον είχαν δει, τον είχαν ακούσει και τον είχαν ψηλαφήσει, ποτέ δεν έφτιαξαν μια εικόνα του και ποτέ δεν είπαν στις εκκλησίες να φτιάξουν. Η λατρεία της Καινής Διαθήκης δεν έχει εικόνες μέσα της: «πνεῦμα ὁ Θεός, καὶ τοὺς προσκυνοῦντας αὐτὸν ἐν πνεύματι καὶ ἀληθείᾳ δεῖ προσκυνεῖν» (Ἰωάννης 4:24). Η Ενσάρκωση δίνει στην Εκκλησία έναν ορατό Σωτήρα να κηρύξει, όχι ένα ορατό πρόσωπο να ζωγραφίσει και να ασπαστεί.
Υπάρχει μια ακόμα διευκρίνιση, και έρχεται από τον ίδιο τον Βασίλειο. Η πρόταση που δανείστηκε η σύνοδος — «ἡ τῆς εἰκόνος τιμὴ ἐπὶ τὸ πρωτότυπον διαβαίνει» — γράφτηκε για την εικόνα του βασιλιά, και για τον Υιό ως εικόνα του Πατέρα. Τα ίδια τα λόγια του Βασιλείου τραβούν τη γραμμή που η χρήση τους από τη σύνοδο θολώνει: «Ὃ οὖν ἐστιν ἐνταῦθα μιμητικῶς ἡ εἰκών, τοῦτο ἐκεῖ φυσικῶς ὁ Υἱός». Ο Υιός είναι η εικόνα εκ φύσεως· μια ζωγραφισμένη σανίδα είναι εικόνα κατὰ μίμησιν. Η πρόταση του Βασιλείου ισχύει για τον Υιό ακριβώς επειδή ο Υιός δεν είναι αντίγραφο. Εφαρμοσμένη σε μια σανίδα, αποδεικνύει λιγότερα από όσα της ζητείται να αποδείξει: ότι η τιμή μπορεί να περάσει από ένα αντίγραφο στο πρωτότυπό του είναι ο ισχυρισμός, όχι η απόδειξη γι' αυτόν — και το χρυσό μοσχάρι είναι η απόδειξη εναντίον του.
Γιατί έχει σημασία — τρεις ερωτήσεις
Τίποτα από αυτά δεν είναι αφηρημένο. Για κάποιον που σκέφτεται την Ορθοδοξία, οι εικόνες είναι το πρώτο πράγμα που θα κάνει, εβδομάδα με την εβδομάδα: να σταματάει μπροστά σε μια εικόνα, να προσκυνάει, να την ασπάζεται, να ανάβει ένα κερί. Τρεις ερωτήσεις αξίζει να τις πάρει μαζί του σε αυτή την απόφαση.
Αν το μοσχάρι καταδικάστηκε, τι κάνει διαφορετική μια εικόνα του Χριστού; Το μοσχάρι του Ααρών απεικόνιζε τον αληθινό Θεό και τιμήθηκε για χάρη του. Η εντολή απαγόρευε εξίσου την κατασκευή και την προσκύνηση. Αν η ορθόδοξη διάκριση απαντάει στο μοσχάρι, πρέπει να δείξει πού διαφέρει η λατρεία του μοσχαριού από την προσκύνηση μιας εικόνας — στην πράξη, όχι μόνο στην πρόθεση.
Αν ο Εζεκίας έσπασε τον χάλκινο όφι, τι πρέπει να γίνει με μια εικόνα μπροστά στην οποία προσφέρεται θυμίαμα; Ο όφις διατάχθηκε από τον Θεό και θεράπευε. Έγινε είδωλο όταν του προσφέρθηκαν θυσίες, και ο μεταρρυθμιστής βασιλιάς τον έσπασε. Η σύνοδος ορίζει θυμίαμα και φώτα μπροστά στις εικόνες. Ποιο προηγούμενο ισχύει — η κατασκευή, ή το σπάσιμο;
Ποιος αποφασίζει πού τελειώνει η προσκύνηση και πού αρχίζει η λατρεία; Η διάκριση του θεολόγου είναι σαφής στη σελίδα. Αλλά ο προσκυνητής προσκυνάει, ασπάζεται, ανάβει ένα κερί και μεταφέρει την εικόνα σε λιτανεία — τις ίδιες πράξεις που ονομάζει η εντολή. Αν η διάκριση ζει μόνο στην εξήγηση, και όχι στην πράξη, είναι ο προσκυνητής αυτός που προσκυνάει, ή ο θεολόγος αυτός που εξηγεί;
Αυτή είναι η συζήτηση για την οποία υπάρχει αυτή η σειρά.
Πηγές: Ο Ὅρος της Β΄ Συνόδου της Νίκαιας (787) — η ελληνική έκδοση παραθέτει το ελληνικό κείμενο (Mansi, Sacrorum Conciliorum, τόμ. XIII, στ. 373–380), ενώ η αγγλική έκδοση ακολουθεί τη μετάφραση που δημοσιεύτηκε στο The Seventh General Council and the Doctrine of Icons (Λονδίνο: SPCK, 1919· Project Canterbury), ελεγμένη με τη μετάφραση του H. R. Percival (Nicene and Post-Nicene Fathers, 2η σειρά, τόμ. 14)· Ιωάννης Δαμασκηνός, Λόγοι ἀπολογητικοὶ πρὸς τοὺς διαβάλλοντας τὰς ἁγίας εἰκόνας, I.16 (PG 94), και το χωρίο για την εικόνα της Σταύρωσης από την Ἔκθεσιν τῆς Ὀρθοδόξου Πίστεως, IV.16 (PG 94) — η ελληνική έκδοση παραθέτει το ελληνικό κείμενο, ενώ η αγγλική έκδοση ακολουθεί τις μεταφράσεις της Mary H. Allies (Λονδίνο, 1898) και του S. D. F. Salmond (Nicene and Post-Nicene Fathers, 2η σειρά, τόμ. 9)· Μέγας Βασίλειος, Περὶ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος 18.45 (PG 32) — η ελληνική έκδοση παραθέτει το ελληνικό κείμενο, ενώ η αγγλική έκδοση ακολουθεί τη μετάφραση του Blomfield Jackson (Nicene and Post-Nicene Fathers, 2η σειρά, τόμ. 8)· το Συνοδικό της Ορθοδοξίας, όπως διαβάζεται την Κυριακή της Ορθοδοξίας· ο Θρίαμβος της Ορθοδοξίας (843) — η Σύνοδος της Κωνσταντινούπολης, η λιτανεία της 11ης Μαρτίου 843 από τις Βλαχέρνες στην Αγία Σοφία, και η Κυριακή της Ορθοδοξίας — όπως καταγράφεται από την Ελληνική Ορθόδοξη Αρχιεπισκοπή Αμερικής (goarch.org, «The First Sunday of Lent: The Sunday of Orthodoxy») και στις καθιερωμένες ιστορίες· η Σύνοδος της Ιέρειας (754) όπως στο κείμενο για τη Γραφή και την Παράδοση. Ειλικρινή όρια: αυτό το κείμενο βασίζεται στα δημοσιευμένα κείμενα που ονομάζονται, όχι σε μια νέα ανάγνωση του The Orthodox Church του Ware στο σύνολό του· καμία παράθεση από τον Ware δεν χρησιμοποιείται, και το κείμενο δεν βασίζεται στο κεφάλαιό του· η φράση για τη συμφωνία της ανατύπωσης των εικόνων με την ιστορία του ευαγγελικού κηρύγματος αποδίδεται στην ελληνική έκδοση κατά νόημα από τη μετάφραση SPCK 1919 και τη λατινική μετάφραση του Αναστασίου (Mansi XIII), καθώς δεν βρέθηκε προσβάσιμο καθαρό ελληνικό κείμενο του συγκεκριμένου χωρίου· η αγγλική έκδοση την παραθέτει από την SPCK 1919· η Γραφή παρατίθεται από το ελληνικό κείμενο — η Παλαιά Διαθήκη από τη Μετάφραση των Εβδομήκοντα (Rahlfs), η Καινή Διαθήκη από το ελληνικό κείμενο (NA28/SBLGNT) — ενώ η αγγλική έκδοση ακολουθεί την English Standard Version.
Σχετική ανάγνωση: Τι διδάσκει η Ορθοδοξία για τη σωτηρία — για τη σωτηρία· Τι διδάσκει η Ορθοδοξία για τα τελώνια — για τα τελώνια, το πέρασμα της ψυχής μετά τον θάνατο· Τι διδάσκει η Ορθοδοξία για τη Γραφή και την Παράδοση — για τη Γραφή και την Παράδοση· Η ιεροσύνη όλων των πιστών — ένα συνοδευτικό κείμενο στη σειρά «Το βασίλειον ιεράτευμα»· Ο άνθρωπος που έγραψε στον Πατριάρχη — η ιστορία του Χαραλαμπάκη, που οι επιστολές του ξεκίνησαν με τη λιτανεία της εικόνας του Άξιον Εστί· Σε διάλογο με την Ορθοδοξία — η σειρά στην οποία ανήκει αυτό το κείμενο.
Έρευνα και σύνταξη με τη βοήθεια του Muse, ενός βοηθού τεχνητής νοημοσύνης. Κάθε ισχυρισμός ελέγχεται στις πηγές του, και κάθε άρθρο εγκρίνεται από τον Άρη Αγγελακόπουλο πριν από τη δημοσίευση.