Τι διδάσκει η Ορθοδοξία για τη Γραφή και την Παράδοση
Κάθε διαφωνία σε αυτή τη σειρά καταλήγει σε ένα και μόνο ερώτημα: με ποια αυθεντία; Τα κείμενα για τη σωτηρία και τα τελώνια στηρίχτηκαν στους Πατέρες, τις συνόδους, τους ύμνους και τις εικόνες — αλλά πίσω από κάθε επίκληση ενός Πατέρα ή μιας συνόδου στέκεται ένα προηγούμενο ερώτημα. Τι θεωρείται καν αυθεντία; Ποιος αποφασίζει; Και τι γίνεται όταν οι αυθεντίες διαφωνούν; Αυτό το κείμενο πιάνει το ερώτημα γύρω από το οποίο γυρίζουν όλα τα άλλα: τι διδάσκει η Ορθόδοξη Εκκλησία για τη Γραφή και την Παράδοση.
Η ορθόδοξη απάντηση δεν είναι αυτό που περιμένουν οι περισσότεροι δυτικοί χριστιανοί. Δεν είναι ότι η Γραφή και η Παράδοση είναι δύο ξεχωριστές πηγές, η μία γραπτή και η άλλη άγραφη, που στέκονται δίπλα δίπλα. Είναι ότι υπάρχει μία πηγή, και ότι η Γραφή ζει μέσα σε αυτήν. Αυτό το κείμενο διατυπώνει πρώτα αυτή την απάντηση, δίκαια και από τις δικές της πηγές, και ρωτάει μετά τι λέει η Γραφή.
1. Μία πηγή, όχι δύο
Η πληρέστερη διατύπωση της ορθόδοξης θέσης στα αγγλικά είναι το κεφάλαιο «Η Ιερά Παράδοση: Η πηγή της ορθόδοξης πίστης» στο βιβλίο του Κάλλιστου Γουέαρ Η Ορθόδοξη Εκκλησία. Ο Γουέαρ ξεκινάει από την ίδια τη λέξη. Η χριστιανική Παράδοση, γράφει, είναι «την πίστη που ο Ιησούς Χριστός εμπιστεύτηκε στους Αποστόλους, και που από την εποχή των Αποστόλων παραδίδεται από γενιά σε γενιά μέσα στην Εκκλησία». Για έναν ορθόδοξο χριστιανό όμως η λέξη σημαίνει κάτι «πιο συγκεκριμένο και πιο ορισμένο από αυτό. Σημαίνει τα βιβλία της Βίβλου· σημαίνει το Σύμβολο της Πίστεως· σημαίνει τις αποφάσεις των Οικουμενικών Συνόδων και τα συγγράμματα των Πατέρων· σημαίνει τους Κανόνες, τα Λειτουργικά Βιβλία, τις Άγιες Εικόνες — στην πραγματικότητα, ολόκληρο το σύστημα της διδασκαλίας, της διοίκησης της Εκκλησίας, της λατρείας και της τέχνης που η Ορθοδοξία διατύπωσε μέσα στους αιώνες.»
Ο Γουέαρ επιμένει: η Βίβλος αποτελεί μέρος της Παράδοσης. «Μερικές φορές η Παράδοση ορίζεται ως "η προφορική διδασκαλία του Χριστού, που δεν καταγράφηκε γραπτά από τους άμεσους μαθητές του".» Πολλοί συγγραφείς, ορθόδοξοι και μη, μίλησαν με αυτόν τον τρόπο, «αντιμετωπίζοντας τη Γραφή και την Παράδοση ως δύο διαφορετικά πράγματα, δύο ξεχωριστές πηγές της χριστιανικής πίστης. Στην πραγματικότητα όμως υπάρχει μόνο μία πηγή, αφού η Γραφή υπάρχει μέσα στην Παράδοση. Το να τις χωρίζουμε και να τις αντιπαραθέτουμε είναι να φτωχαίνουμε την ιδέα και των δύο.»
Αυτό δεν κάνει τη Βίβλο μία αυθεντία ανάμεσα σε ίσες. «Ανάμεσα στα διάφορα στοιχεία της Παράδοσης, μια μοναδική υπεροχή ανήκει στη Βίβλο, στο Σύμβολο της Πίστεως, στις δογματικές αποφάσεις των Οικουμενικών Συνόδων: αυτά τα δέχονται οι ορθόδοξοι ως κάτι απόλυτο και αμετάβλητο, κάτι που δεν μπορεί να αναιρεθεί ή να αναθεωρηθεί.» Η Βίβλος είναι, γράφει ο Γουέαρ, «η ύψιστη έκφραση της αποκάλυψης του Θεού στον άνθρωπο, και οι χριστιανοί πρέπει πάντα να είναι "ο λαός του Βιβλίου". Αλλά αν οι χριστιανοί είναι ο λαός του Βιβλίου, η Βίβλος είναι το Βιβλίο του λαού· δεν πρέπει να θεωρείται κάτι στημένο πάνω από την Εκκλησία, αλλά κάτι που ζει και κατανοείται μέσα στην Εκκλησία.» Και έτσι: «Από την Εκκλησία η Βίβλος αντλεί τελικά την αυθεντία της, γιατί ήταν η Εκκλησία που αρχικά αποφάσισε ποια βιβλία αποτελούν μέρος της Αγίας Γραφής· και μόνο η Εκκλησία μπορεί να ερμηνεύσει την Αγία Γραφή με αυθεντία.» Ένας προσηλυτιζόμενος που γίνεται δεκτός στην Ορθόδοξη Εκκλησία υπόσχεται: «Θα δέχομαι και θα κατανοώ την Αγία Γραφή σύμφωνα με την ερμηνεία που είχε και έχει η Αγία Ορθόδοξη Καθολική Εκκλησία της Ανατολής, η Μητέρα μας.»
Η κλασική δογματική διατύπωση της ίδιας θέσης είναι η Ομολογία του Δοσίθεου, που επικυρώθηκε από τη Σύνοδο της Ιερουσαλήμ το 1672 ως η ορθόδοξη απάντηση στην καλβινίζουσα Ομολογία του Πατριάρχη Κύριλλου Λούκαρη. Ο δεύτερος όρος της λέει: «Πιστεύομεν τὴν θείαν καὶ ἱερὰν Γραφὴν εἶναι θεοδίδακτον, καὶ διὰ τοῦτο ταύτῃ ἀδιστάκτως πιστεύειν ὀφείλομεν, οὐκ ἄλλως μέντοι, ἀλλ᾿ ἢ ὡς ἡ Καθολικὴ Ἐκκλησία ταύτην ἡρμήνευσε καὶ παρέδωκεν.» Και συνεχίζει: «Ὅθεν καὶ τὴν τῆς Καθολικῆς Ἐκκλησίας μαρτυρίαν οὐχ ἧττον τῆς ἣν κέκτηται ἡ θεία Γραφὴ εἶναι πιστεύομεν. Ἑνὸς γὰρ καὶ τοῦ αὐτοῦ ἁγίου Πνεύματος ὄντος ἀμφοτέρων δημιουργοῦ, ἴσόν ἐστι πάντως ὑπὸ τῆς Γραφῆς καὶ ὑπὸ τῆς Καθολικῆς Ἐκκλησίας διδάσκεσθαι.»
Η ορθόδοξη θέση έχει και τις δικές της Γραφές. Ο Παύλος λέει στους Θεσσαλονικείς να «σταθούν σταθεροί και να κρατήσουν τις παραδόσεις που τους διδάξαμε, είτε με προφορικό λόγο είτε με επιστολή μας» (Β΄ Θεσσαλονικείς 2:15) — τη διδασκαλία του ίδιου του αποστόλου, δοσμένη με λόγο όσο και με γραφή. Περιγράφει το ίδιο το ευαγγέλιο με τη γλώσσα της παράδοσης: «σας παρέδωσα, πρώτα απ' όλα, αυτό που κι εγώ παρέλαβα» (Α΄ Κορινθίους 15:3). Και η Εκκλησία, γράφει ο Παύλος, είναι «η εκκλησία του ζωντανού Θεού, στύλος και εδραίωμα της αλήθειας» (Α΄ Τιμόθεον 3:15). Η κλασική πατερική διατύπωση είναι του Μεγάλου Βασιλείου, στο Περί του Αγίου Πνεύματος (27.66): «Τῶν ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ πεφυλαγμένων δογμάτων καὶ κηρυγμάτων τὰ μὲν ἐκ τῆς ἐγγράφου διδασκαλίας ἔχομεν, τὰ δὲ ἐκ τῆς τῶν ἀποστόλων παραδόσεως διαδοθέντα ἡμῖν ἐν μυστηρίῳ παραδεξάμεθα· ἅπερ ἀμφότερα τὴν αὐτὴν ἰσχὺν ἔχει πρὸς τὴν εὐσέβειαν.» Τα παραδείγματα του Βασιλείου είναι οι πρακτικές της Εκκλησίας — το σημείο του σταυρού, το να στρέφεται κανείς προς την ανατολή στην προσευχή, η ευλογία του νερού του βαπτίσματος, το βάπτισμα με τριπλή κατάδυση — συνήθειες για τις οποίες ρωτάει: «ποῖον ἡμᾶς ἐδίδαξε γράμμα;» — ποιο γράμμα μας τις δίδαξε;
2. Τι περιέχει η Παράδοση — και πώς αναγνωρίζεται
Ο Γουέαρ απαριθμεί έξι εξωτερικές μορφές με τις οποίες εκφράζεται η Παράδοση: τη Γραφή, τις Συνόδους, τους Πατέρες, τη Λειτουργία, τους Κανόνες και τις Εικόνες. «Αυτά τα πράγματα δεν πρέπει να χωρίζονται και να αντιπαρατίθενται, γιατί είναι το ίδιο Άγιο Πνεύμα που μιλάει μέσα από όλα, και μαζί αποτελούν ένα ενιαίο σύνολο, με κάθε μέρος να κατανοείται υπό το φως των υπολοίπων.» Οι δογματικές αποφάσεις των Επτά Οικουμενικών Συνόδων είναι, κατά τα λόγια του Γουέαρ, αλάθητες, έχοντας «μαζί με τη Βίβλο, μια διαρκή και αμετάκλητη αυθεντία» — πάνω απ' όλα το Σύμβολο της Πίστεως της Νίκαιας-Κωνσταντινούπολης, που διαβάζεται ή ψάλλεται σε κάθε τέλεση της Ευχαριστίας.
Αλλά η διατύπωση του δόγματος δεν σταμάτησε το 787. Από τότε η Εκκλησία μίλησε μέσα από τοπικές συνόδους και μέσα από μεμονωμένους επισκόπους — και εδώ ο Γουέαρ είναι ειλικρινής για τα όρια. «Ενώ οι δογματικές αποφάσεις των Γενικών Συνόδων είναι αλάθητες, εκείνες μιας Τοπικής Συνόδου ή ενός μεμονωμένου επισκόπου είναι πάντα επιρρεπείς στο λάθος· αν όμως τέτοιες αποφάσεις γίνουν αποδεκτές από την υπόλοιπη Εκκλησία, τότε αποκτούν Οικουμενική αυθεντία.» Η Εκκλησία, προσθέτει, «συχνά ήταν επιλεκτική στην αντιμετώπιση των πράξεων των Τοπικών Συνόδων: στην περίπτωση των Συνόδων του δέκατου έβδομου αιώνα, για παράδειγμα, οι ομολογίες πίστης τους έγιναν εν μέρει αποδεκτές από ολόκληρη την Ορθόδοξη Εκκλησία, εν μέρει όμως παραμερίστηκαν ή διορθώθηκαν.» Η ίδια επιλεκτικότητα ισχύει και για τους Πατέρες: «μεμονωμένοι συγγραφείς κάποιες φορές έπεσαν σε πλάνη και κάποιες φορές αντιφάσκουν μεταξύ τους. Το πατερικό σιτάρι πρέπει να ξεχωρίζεται από το πατερικό άχυρο.» Η Εκκλησία, σημειώνει ο Γουέαρ, «ποτέ δεν επιχείρησε να ορίσει με ακρίβεια ποιοι είναι οι Πατέρες, πόσο μάλλον να τους κατατάξει κατά σειρά σπουδαιότητας.»
Μεγάλο μέρος της Παράδοσης δεν ζει σε ορισμούς αλλά στη λατρεία. «Lex orandi lex credendi: η πίστη των ανθρώπων εκφράζεται στην προσευχή τους.» Δόγματα που ποτέ δεν ορίστηκαν επίσημα «κρατούνται όμως από την Εκκλησία με μια αδιαμφισβήτητη εσωτερική πεποίθηση, μια ατάραχη ομοφωνία, που δεσμεύει όσο και μια ρητή διατύπωση.» Οι Κανόνες — οι κανόνες τάξης και πειθαρχίας της Εκκλησίας, συγκεντρωμένοι στο Πηδάλιον του Αγίου Νικοδήμου του Αγιορείτη (1800) — έχουν μικρότερη αυθεντία από το δόγμα, αφού αφορούν «την επίγεια ζωή της Εκκλησίας, όπου οι συνθήκες αλλάζουν διαρκώς»· όμως «με μια σχετική έννοια οι Κανόνες αποτελούν μέρος της Ιερής Παράδοσης.» Και οι Εικόνες είναι κι αυτές μέρος της Παράδοσης: μέσα από αυτές, γράφει ο Γουέαρ, «ο ορθόδοξος χριστιανός λαμβάνει μια όραση του πνευματικού κόσμου.»
Η Ορθοδοξία τραβάει μια γραμμή μέσα στη δική της κληρονομιά — ανάμεσα στην Παράδοση και τις παραδόσεις. «Δεν έχουν όλα όσα λάβαμε από το παρελθόν την ίδια αξία, ούτε είναι όλα όσα λάβαμε από το παρελθόν αναγκαστικά αληθινά.» Ο Γουέαρ παραθέτει έναν επίσκοπο στη Σύνοδο της Καρχηδόνας: «Ο Κύριος είπε: "Εγώ είμαι η αλήθεια". Δεν είπε: Εγώ είμαι η συνήθεια.» Πολλά από όσα παραδόθηκαν είναι «ανθρώπινα και τυχαία — ευσεβείς γνώμες (ή και χειρότερα), αλλά όχι αληθινό μέρος της μίας Παράδοσης, του ουσιώδους χριστιανικού μηνύματος.» Και η ίδια η Παράδοση δεν είναι μουσειακό κομμάτι. Ο Γουέαρ παραθέτει τον Γεώργιο Φλορόφσκυ: «Η Παράδοση είναι η μαρτυρία του Πνεύματος… Η Παράδοση δεν είναι μόνο μια προστατευτική, συντηρητική αρχή· είναι, πρωτίστως, η αρχή της ανάπτυξης και της αναγέννησης.» Η Παράδοση, γράφει ο Γουέαρ, «δεν φυλάσσεται μόνο από την Εκκλησία — ζει μέσα στην Εκκλησία, είναι η ζωή του Αγίου Πνεύματος μέσα στην Εκκλησία.»
Πώς, λοιπόν, αναγνωρίζεται η αληθινή Παράδοση; Το κλασικό κριτήριο είναι ο βικεντιανός κανόνας, που διατύπωσε ο Βικέντιος της Λερίνης στο Commonitorium του (434): να κρατάμε «εκείνη την πίστη που πιστεύτηκε παντού, πάντα, από όλους» — quod ubique, quod semper, quod ab omnibus creditum est. Καθολικότητα, αρχαιότητα, συναίνεση. Ο ίδιος ο Βικέντιος κοίταξε πρώτα στην αυθεντία της Γραφής, και μετά στην παράδοση της Εκκλησίας — την παράδοση ως οδηγό στο νόημα της Γραφής, όχι ως αντίπαλό της. Και οι Πατριάρχες της Ανατολής, απαντώντας στον Πάπα Πίο Θ΄ με την Εγκύκλιό τους το 1848, έθεσαν τη φύλαξη της πίστης στα χέρια όλης της Εκκλησίας: «οὔτε Πατριάρχαι οὔτε Σύνοδοι ἐδυνήθησαν ποτὲ εἰσαγαγεῖν νέα, διότι ὁ ὑπερασπιστὴς τῆς θρησκείας ἐστιν αὐτὸ τὸ σῶμα τῆς Ἐκκλησίας, ἤτοι αὐτὸς ὁ λαός, ὅστις ἐθέλει τὸ θρήσκευμα αὐτοῦ αἰωνίως ἀμετάβλητον καὶ ὁμοειδὲς τῷ τῶν Πατέρων αὐτοῦ». Έναν αιώνα νωρίτερα, γράφοντας στους Άγγλους Νον-Τζούρορς το 1718, οι Πατριάρχες είχαν πει το ίδιο με λιγότερα λόγια: «Φυλάσσουμε τη διδασκαλία του Κυρίου αδιάφθορη… χωρίς να προσθέτουμε τίποτα, χωρίς να αφαιρούμε τίποτα.»
Κι όμως, δεν είναι όλα τα όρια ξεκαθαρισμένα. Ο κανόνας της Παλαιάς Διαθήκης είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Η Μετάφραση των Εβδομήκοντα περιέχει δέκα ακόμη βιβλία πέρα από τα τριάντα εννέα του εβραϊκού κανόνα, και οι Σύνοδοι του Ιασίου (1642) και της Ιερουσαλήμ (1672) τα ανακήρυξαν «γνήσια μέρη της Γραφής». Όμως, όπως καταγράφει ο Γουέαρ, «οι περισσότεροι ορθόδοξοι μελετητές σήμερα, ακολουθώντας τη γνώμη του Αθανασίου και του Ιερώνυμου, θεωρούν ότι τα Δευτεροκανονικά βιβλία, αν και μέρος της Βίβλου, στέκονται σε χαμηλότερη θέση από την υπόλοιπη Παλαιά Διαθήκη.»
3. Τι λέει η Γραφή
Πρώτα υπάρχει κοινό έδαφος, και έχει σημασία. Ο ευαγγελικός δεν αρνείται ότι η πίστη παραδίδεται: τα ίδια τα λόγια του Παύλου είναι «σας παρέδωσα… αυτό που κι εγώ παρέλαβα». Κανένας χριστιανός δεν διαβάζει τη Βίβλο χωρίς δασκάλους, και καμία εκκλησία δεν ζει χωρίς έθιμα. Η διαφωνία δεν είναι για το αν υπάρχει παράδοση, αλλά για το αν μπορεί να σταθεί δίπλα στη Γραφή ως αυθεντία ίσου βάρους — και για το ποιος αποφασίζει τι μετράει ως Παράδοση όταν οι παραδόσεις διαφωνούν.
Η πρώτη διαφορά είναι η επάρκεια. Ο Παύλος λέει στον Τιμόθεο ότι «από μικρό παιδί γνωρίζεις τα ιερά γράμματα, που μπορούν να σε κάνουν σοφό για τη σωτηρία, μέσα από την πίστη στον Χριστό Ιησού» (Β΄ Τιμόθεον 3:15). Και μετά ο ισχυρισμός: «Όλη η Γραφή είναι θεόπνευστη και ωφέλιμη για διδασκαλία, για έλεγχο, για διόρθωση, για παιδεία στη δικαιοσύνη, ώστε ο άνθρωπος του Θεού να είναι ολοκληρωμένος, εφοδιασμένος για κάθε καλό έργο» (Β΄ Τιμόθεον 3:16–17). Ολοκληρωμένος: τίποτα δεν λείπει, τίποτα να προστεθεί. Αν η Γραφή κάνει τον άνθρωπο του Θεού ολοκληρωμένο για κάθε καλό έργο, τότε ό,τι προσθέτει η Παράδοση πρέπει είτε να βρίσκεται ήδη στη Γραφή — οπότε δεν προσθέτει τίποτα — είτε να στέκεται έξω από αυτήν, οπότε η προσθήκη χρειάζεται μια εξουσιοδότηση που η ίδια η Γραφή δεν δίνει.
Ο Παύλος πάει ακόμα πιο πέρα. Το ευαγγέλιο που είχαν λάβει οι Γαλάτες ήταν το μέτρο με το οποίο έπρεπε να κριθεί ακόμα και ένας απόστολος: «Αλλά κι αν εμείς ή άγγελος από τον ουρανό σας κηρύξουμε άλλο ευαγγέλιο από εκείνο που σας κηρύξαμε, ανάθεμα να είναι» (Γαλάτες 1:8). Ο Παύλος υποτάσσει τον εαυτό του — και έναν άγγελο — στο μήνυμα που έχει ήδη παραδοθεί. Και η Γραφή κλείνει την πόρτα στις προσθήκες από την αρχή: «Δεν θα προσθέσετε τίποτα στον λόγο που σας δίνω, ούτε θα αφαιρέσετε τίποτα από αυτόν» (Δευτερονόμιο 4:2)· «Μην προσθέτεις στα λόγια του, μήπως σε ελέγξει και βρεθείς ψεύτης» (Παροιμίες 30:6). Μια Παράδοση που προσθέτει δόγματα που η Γραφή πουθενά δεν διατυπώνει δεν ολοκληρώνει τον λόγο· κάνει αυτό που ο λόγος απαγορεύει.
Η δεύτερη διαφορά είναι η προειδοποίηση. Τα πιο αιχμηρά λόγια του Ιησού για την παράδοση είναι στον Μάρκο 7, όπου οι Φαρισαίοι κρατούσαν ένα παραδομένο έθιμο — το Κορβάν, την αφιέρωση στον Θεό αυτού που χρειαζόταν ο γονιός — και με αυτό καταργούσαν την εντολή να τιμάς τον πατέρα και τη μητέρα. «Αφήνετε την εντολή του Θεού και κρατάτε την παράδοση των ανθρώπων» (Μάρκος 7:8). «Ωραία ακυρώνετε την εντολή του Θεού, για να στηρίξετε την παράδοσή σας!» (Μάρκος 7:9). Το αποτέλεσμα: «ακυρώνοντας έτσι τον λόγο του Θεού με την παράδοση που παραδώσατε» (Μάρκος 7:13). Η παράδοση αυτή δεν ήταν προφανώς διεφθαρμένη· ήταν ευσεβής, ακόμα και γενναιόδωρη — ένα δώρο στον Θεό. Αυτό ακριβώς είναι το θέμα. Μια παράδοση μπορεί να είναι αρχαία, ειλικρινής και ευρέως τηρημένη, και πάλι να ακυρώνει τον λόγο. Η Παράδοση λοιπόν χρειάζεται έναν κριτή έξω από τον εαυτό της, και η Γραφή ισχυρίζεται ότι είναι αυτός ο κριτής.
Η τρίτη διαφορά είναι οι αντιφάσεις — όχι ανάμεσα στην Ορθοδοξία και τον ευαγγελικό, αλλά μέσα στην ίδια την ορθόδοξη θέση. Ο βικεντιανός κανόνας υπόσχεται ένα κριτήριο: αυτό που πιστεύτηκε παντού, πάντα, από όλους. Η ίδια η ιστορία της Εκκλησίας όμως το διαψεύδει. Η προσκύνηση των εικόνων δεν πιστεύτηκε παντού, πάντα, από όλους: για πάνω από έναν αιώνα η Εκκλησία ήταν διχασμένη γι' αυτό, και δύο σύνοδοι που η καθεμιά αυτοαποκαλούνταν Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδος αναθεμάτισαν η μία τη θέση της άλλης. Ούτε ο αριθμός των μυστηρίων πιστεύτηκε παντού, πάντα, από όλους: παλιότεροι συγγραφείς μετρούσαν δύο, έξι, δέκα — ο Ιωάννης ο Δαμασκηνός δύο, ο Διονύσιος ο Αρεοπαγίτης έξι, ο Ιωάσαφ Εφέσου δέκα — και ο κατάλογος των επτά καθορίστηκε μόνο τον δέκατο έβδομο αιώνα, υπό λατινική επιρροή, στην Ορθόδοξη Ομολογία του Πέτρου Μογίλα (1640) και στην Ομολογία του Δοσίθεου (1672). Ο ισχυρισμός της επιστολής του 1718 — «χωρίς να προσθέτουμε τίποτα, χωρίς να αφαιρούμε τίποτα» — έρχεται σε αντίθεση με την ίδια την παρουσίαση του Γουέαρ: η διατύπωση του δόγματος «δεν σταμάτησε με την Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδο», και η Παράδοση «παίρνει διαρκώς νέες μορφές». Κάτι προστέθηκε, και ο ίδιος ο Γουέαρ το λέει.
Ο κανόνας της Γραφής αποτυγχάνει κι αυτός στο κριτήριο. Ο Γουέαρ ισχυρίζεται ότι η Εκκλησία «αρχικά αποφάσισε ποια βιβλία αποτελούν μέρος της Αγίας Γραφής». Καμία Οικουμενική Σύνοδος όμως δεν εξέδωσε ποτέ κατάλογο των βιβλίων της Γραφής. Το πιο κοντινό που έφτασε η Εκκλησία ήταν η Πενθέκτη Σύνοδος (692), της οποίας ο δεύτερος κανόνας επικύρωσε ταυτόχρονα πολλούς καταλόγους — του Αθανασίου, της Καρχηδόνας, της Λαοδικείας, των Αποστολικών Κανόνων — και οι κατάλογοι διαφωνούν: ο Αθανάσιος βάζει τα Δευτεροκανονικά βιβλία έξω από τον κανόνα, η Καρχηδόνα τα μετράει μέσα. Ο κατάλογος της Καινής Διαθήκης είναι συμφωνημένος· της Παλαιάς Διαθήκης δεν είναι. Η Εκκλησία που ισχυρίζεται ότι αποφάσισε τον κανόνα δεν έχει συμφωνήσει ποτέ ποια βιβλία της Παλαιάς Διαθήκης ανήκουν σε αυτόν. Και οι Πατέρες διαφωνούν μεταξύ τους. Ο Ιουστίνος ο Μάρτυρας και ο Ειρηναίος δίδαξαν μια κυριολεκτική χιλιετή βασιλεία του Χριστού στη γη — ο Ιουστίνος έγραψε: «ἐγὼ δὲ, καὶ εἴ τινές εἰσιν ὀρθογνώμονες κατὰ πάντα Χριστιανοί, καὶ σαρκὸς ἀνάστασιν γενήσεσθαι ἐπιστάμεθα καὶ χίλια ἔτη ἐν Ἱερουσαλὴμ» (Διάλογος προς Τρύφωνα, 80) — ενώ ο ίδιος ο Ιουστίνος σημείωνε: «πολλοὺς δ᾽ αὖ καὶ τῶν τῆς καθαρᾶς καὶ εὐσεβοῦς ὄντων Χριστιανῶν γνώμης τοῦτο μὴ γνωρίζειν ἐσήμανά σοι». Η μεταγενέστερη Εκκλησία άφησε στην άκρη τη χιλιαστική διδασκαλία. Οι Πατέρες λοιπόν διαφωνούσαν ήδη στην εποχή τους, και η Εκκλησία διάλεξε αργότερα ανάμεσά τους — πράγμα που σημαίνει ότι οι Πατέρες δεν μπορούν να είναι το τελικό δικαστήριο, γιατί κάτι άλλο έκανε την επιλογή.
Η τέταρτη διαφορά είναι ποιος αποφασίζει. Ο βικεντιανός κανόνας υπόσχεται ένα κριτήριο — παντού, πάντα, από όλους — αλλά δεν λέει ποιος το εφαρμόζει, και η ιστορία δείχνει ότι το κριτήριο είναι πιο δύσκολο να εφαρμοστεί παρά να διατυπωθεί. Το 754 μια σύνοδος 338 επισκόπων συνήλθε στην Ιέρεια, αυτοαποκαλέστηκε Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδος, και καταδίκασε την κατασκευή και την προσκύνηση των εικόνων. Τριάντα τρία χρόνια αργότερα η Β΄ Οικουμενική Σύνοδος (Νίκαια, 787) διάβασε δυνατά το διάταγμα της Ιέρειας, το απάντησε σημείο προς σημείο, και το ακύρωσε· η Ιέρεια θυμάται πια ως ληστρική σύνοδος. Η ίδια Εκκλησία, οι ίδιοι Πατέρες, η ίδια επίκληση της Παράδοσης — και αντίθετα αναθέματα μέσα σε μια γενιά. Κανένας πατριάρχης δεν παραβρέθηκε στην Ιέρεια — ο θρόνος της Κωνσταντινούπολης ήταν κενός, και η Ρώμη, η Αλεξάνδρεια, η Αντιόχεια και η Ιερουσαλήμ δεν εκπροσωπήθηκαν — και αυτή η απουσία είναι ένας από τους λόγους που η σύνοδος δεν έγινε ποτέ αποδεκτή. Το θέμα όμως παραμένει: το κριτήριο της αποδοχής είναι αναδρομικό. Για μια ολόκληρη γενιά, ο ίδιος ο μηχανισμός της Εκκλησίας δεν μπορούσε να λύσει το ζήτημα τη στιγμή που προέκυψε — η ετυμηγορία ήρθε μόνο εκ των υστέρων. Ο ίδιος ο Γουέαρ παραδέχεται το σημείο κατ' αρχήν: η Εκκλησία υπήρξε «επιλεκτική» με τις πράξεις των τοπικών συνόδων, δεχόμενη κάποιες αποφάσεις και παραμερίζοντας άλλες. Αν όμως η Εκκλησία μπορεί να παραμερίζει τις δικές της συνόδους, τότε «η Εκκλησία αποφασίζει» δεν είναι απάντηση· είναι το ερώτημα ξαναδιατυπωμένο. Και το επιχείρημα κινείται σε κύκλο: η Εκκλησία επικυρώνει την Παράδοση, και η Παράδοση επικυρώνει την Εκκλησία. Η καθεμιά επικαλείται την άλλη, και καμία δεν στέκεται έξω από την άλλη για να την κρίνει. Η επίκληση της «Εκκλησίας» επίσης προϋποθέτει αυτό που πρέπει να αποδειχτεί — ποια κοινωνία είναι η Εκκλησία; Οι εκκλησίες που απέρριψαν τη Χαλκηδόνα το 451, οι κοπτικές, αρμενικές και συριακές εκκλησίες, διεκδικούν τους ίδιους Πατέρες και την ίδια Παράδοση με τους χαλκηδόνιους, και η κάθε πλευρά αποκαλεί την άλλη αποσχισθείσα. Ο βικεντιανός κανόνας δεν μπορεί να το λύσει: και οι δύο πλευρές διεκδικούν καθολικότητα, αρχαιότητα και συναίνεση. Ποιος αποφασίζει ποιες αποφάσεις στέκουν; Οι Πατέρες θέτουν το ίδιο πρόβλημα: αν «το πατερικό σιτάρι πρέπει να ξεχωρίζεται από το πατερικό άχυρο», το λίχνισμα χρειάζεται κόσκινο. Η Γραφή προσφέρεται η ίδια ως αυτό το κόσκινο. Οι Βεροιείς ονομάστηκαν «ευγενέστεροι» ακριβώς επειδή δοκίμασαν ακόμα και το κήρυγμα ενός αποστόλου: «δέχτηκαν τον λόγο με κάθε προθυμία, εξετάζοντας κάθε μέρα τις Γραφές, για να δουν αν αυτά είναι έτσι» (Πράξεις 17:11).
Η πέμπτη διαφορά είναι πόσο μακριά φτάνει η αρχή. Τα παραδείγματα του Βασιλείου είναι κυρίως πρακτικές της Εκκλησίας — το σημείο του σταυρού, το να στρέφεται κανείς προς την ανατολή, τα βαπτιστικά έθιμα — αν και ο ίδιος επεκτείνει το επιχείρημα ως την ίδια την ομολογία της πίστης. Κανένας ευαγγελικός δεν αρνείται ότι η Εκκλησία έχει έθιμα που η Γραφή δεν ορίζει. Το ερώτημα είναι αν «η ίδια ισχύς» που ο Βασίλειος αποδίδει σε μια πρακτική εκτείνεται και σε δόγματα — και σε δόγματα που η Γραφή πουθενά δεν διατυπώνει. Το ίδιο ερώτημα επιστρέφει και με τον κανόνα. Η ευαγγελική απάντηση είναι ότι η Εκκλησία αναγνώρισε τον κανόνα· δεν τον δημιούργησε. Μια σύνοδος δεν κάνει ένα βιβλίο Γραφή ψηφίζοντάς το. Τα βιβλία έγιναν δεκτά γιατί έφεραν τη φωνή των αποστόλων — μια φωνή που η Εκκλησία ακούει στη Γραφή, όχι μια φωνή που της δανείζει.
Υπάρχει ένα βαθύτερο ερώτημα πίσω από όλα αυτά: ποιος μπορεί να διαβάζει και να κρίνει; Ο Γουέαρ λέει ότι «μόνο η Εκκλησία μπορεί να ερμηνεύσει την Αγία Γραφή με αυθεντία». Η Γραφή όμως μιλάει στους απλούς, όχι μόνο στους μορφωμένους: «Το άνοιγμα των λόγων σου δίνει φως· δίνει σύνεση στους απλούς» (Ψαλμός 119:130). Το καθήκον της δοκιμασίας ανήκει σε κάθε πιστό: «μην πιστεύετε σε κάθε πνεύμα, αλλά δοκιμάζετε τα πνεύματα, αν είναι από τον Θεό» (Α΄ Ιωάννου 4:1). Και ο ίδιος ο Ιησούς απάντησε στο θρησκευτικό κατεστημένο της εποχής του — στους ανθρώπους που κρατούσαν την παράδοση — με το «Μήπως δεν διαβάσατε…;» (Ματθαίος 22:31), αντιμετωπίζοντας τη Γραφή ως το δικαστήριο πάνω από την παράδοση, όχι κάτω από αυτήν. «Η Γραφή δεν μπορεί να καταλυθεί» (Ιωάννης 10:35) — ούτε από σύνοδο, ούτε από Πατέρα, ούτε από Εκκλησία.
Γιατί έχει σημασία — τρεις ερωτήσεις
Τίποτα από αυτά δεν είναι αφηρημένο. Για κάποιον που σκέφτεται την Ορθοδοξία, είναι το ερώτημα σε τι θα υποταχθεί στην πραγματικότητα — όχι σε ένα βιβλίο, αλλά σε μια ολόκληρη κληρονομιά, και σε μια Εκκλησία που διεκδικεί το αποκλειστικό δικαίωμα να την ερμηνεύει. Τρεις ερωτήσεις αξίζει να τις πάρει μαζί του σε αυτή την απόφαση.
Ποιος αποφασίζει τι είναι Παράδοση; Αν το κριτήριο είναι η αποδοχή από ολόκληρη την Εκκλησία, και η αποδοχή παίρνει δεκαετίες και μερικές φορές ανατρέπεται — όπως έγινε ανάμεσα στην Ιέρεια και τη Νίκαια — πώς ξέρει ένας πιστός, σήμερα, ποιες παραδόσεις είναι Παράδοση και ποιες είναι απλώς παραδόσεις; Και όταν οι σύνοδοι αναθεμάτισαν η μία την άλλη, οι κατάλογοι του κανόνα διαφωνούν και οι Πατέρες αντιφάσκουν μεταξύ τους, ποιος ξεχωρίζει το σιτάρι από το άχυρο;
Μπορεί η παράδοση να δοκιμαστεί — και με τι; Ο Ιησούς προειδοποίησε ότι η παράδοση μπορεί να ακυρώσει τον λόγο του Θεού. Οι Βεροιείς δοκίμασαν το κήρυγμα ενός αποστόλου με τις Γραφές και επαινέθηκαν γι' αυτό. Αν η Γραφή δεν μπορεί να κρίνει την παράδοση, τι μπορεί; Και αν μόνο η Εκκλησία μπορεί να ερμηνεύσει τη Γραφή, ποιος δοκιμάζει την Εκκλησία;
Αρκεί η Γραφή; Ο Παύλος λέει ότι τα ιερά γράμματα κάνουν τον άνθρωπο του Θεού ολοκληρωμένο, εφοδιασμένο για κάθε καλό έργο. Ο Θεός απαγόρευσε να προσθέτουμε στον λόγο του. Αν πρέπει να προστεθεί κάτι σε αυτά, η προσθήκη χρειάζεται εξουσιοδότηση — και η Γραφή δεν δίνει καμία.
Αυτή είναι η συζήτηση για την οποία υπάρχει αυτή η σειρά.
Πηγές: Κάλλιστος Γουέαρ, Η Ορθόδοξη Εκκλησία (The Orthodox Church, 3η έκδ., Penguin, 1993), κεφ. «Η Ιερά Παράδοση: Η πηγή της ορθόδοξης πίστης» («Holy Tradition: The Source of the Orthodox Faith») — το κεφάλαιο που ακολουθεί αυτό το κείμενο σε όλη του την πορεία, μαζί με το απόσπασμα που παραθέτει από τον Γεώργιο Φλορόφσκυ («Sobornost: the Catholicity of the Church», στο The Church of God, εκδ. E. L. Mascall) και την Επιστολή των Πατριαρχών της Ανατολής προς τους Νον-Τζούρορς (1718) όπως την παραθέτει ο Γουέαρ· η Ομολογία του Δοσίθεου, Όρος β΄, που επικυρώθηκε από τη Σύνοδο της Ιερουσαλήμ (1672), παρατιθέμενη από το ελληνικό πρωτότυπο (Schaff, Creeds of Christendom, τ. II)· η Εγκύκλιος των Πατριαρχών της Ανατολής (1848), §17, παρατιθέμενη από το ελληνικό πρωτότυπο· Βικέντιος της Λερίνης, Commonitorium 2 (434), στη μετάφραση του C. A. Heurtley (Nicene and Post-Nicene Fathers, 2η σειρά, τ. 11)· Μέγας Βασίλειος, Περί του Αγίου Πνεύματος 27.66, παρατιθέμενος από το ελληνικό πρωτότυπο· η Σύνοδος της Ιέρειας (754) όπως παρουσιάζεται στις καθιερωμένες ιστορίες και στον έκδρομο για τη σύνοδο στο Nicene and Post-Nicene Fathers, 2η σειρά, τ. 14· η Πενθέκτη Σύνοδος (692), κανόνας β΄, και οι κατάλογοι του κανόνα που επικύρωσε — οι Αποστολικοί Κανόνες, η Σύνοδος της Λαοδικείας, η Γ΄ Σύνοδος της Καρχηδόνας (397) και η 39η Εορταστική Επιστολή του Αθανασίου (367) — οι οποίοι δεν συμφωνούν μεταξύ τους· Ιουστίνος ο Μάρτυρας, Διάλογος προς Τρύφωνα 80, παρατιθέμενος από το ελληνικό πρωτότυπο, και Ειρηναίος, Κατά αιρέσεων, βιβλίο 5, για τη χιλιαστική διδασκαλία των πρώτων Πατέρων· η Ορθόδοξη Ομολογία του Πέτρου Μογίλα (1640), ερώτηση 98, που επικυρώθηκε στη Σύνοδο του Ιασίου (1642), και η Ομολογία του Δοσίθεου, Όρος ιε΄, για τον επταπλό κατάλογο των μυστηρίων, με την παλιότερη ποικιλία στον αριθμό όπως παρουσιάζεται στο άρθρο για την Ανατολική Ορθοδοξία της Encyclopædia Britannica και στο «Holy Mysteries» του OrthodoxWiki. Ειλικρινή όρια: οι αποδόσεις του Γουέαρ στα ελληνικά ακολουθούν το δημοσιευμένο αγγλικό κείμενο του κεφαλαίου όπως κυκλοφορεί στο φυλλάδιο αποσπασμάτων του Μέρους ΙΙ, διασταυρωμένο με ανεξάρτητες αναδημοσιεύσεις των ίδιων αποσπασμάτων· η επιστολή του 1718 αποδίδεται στα ελληνικά από την αγγλική παράθεση του Γουέαρ, καθώς το ελληνικό πρωτότυπο σώζεται σε χειρόγραφο και δεν συμβουλεύτηκε· οι παραπομπές στη Γραφή δίνονται σε σύγχρονη ελληνική απόδοση, κοντά στο ελληνικό κείμενο της Καινής Διαθήκης και των Εβδομήκοντα.
Σχετική ανάγνωση: Τι διδάσκει η Ορθοδοξία για τη σωτηρία — για τη σωτηρία· Τι διδάσκει η Ορθοδοξία για τα τελώνια — για τα τελώνια, το πέρασμα της ψυχής μετά τον θάνατο· Η Ορθόδοξη σωτηριολογία μέσα από την σκοπιά της Ευαγγελικής θεολογίας — τέσσερις ομιλίες του αιδ. Γιώτη Κανταρτζή για τη σωτηρία στην ορθόδοξη θεολογία, με βίντεο, χρονοσημειωμένα κύρια σημεία και αγγλικούς υπότιτλους· Εκκλησιολογία — εννέα ομιλίες του Σωτήρη Μπούκη για το τι είναι η Εκκλησία· Σε διάλογο με την Ορθοδοξία — η σειρά στην οποία ανήκει αυτό το κείμενο.
Έρευνα και σύνταξη με τη βοήθεια του Muse, ενός βοηθού τεχνητής νοημοσύνης. Κάθε ισχυρισμός ελέγχεται στις πηγές του, και κάθε άρθρο εγκρίνεται από τον Άρη Αγγελακόπουλο πριν από τη δημοσίευση.