Η ιεροσύνη όλων των πιστών
Η σωτηρία ρώτησε πώς σωζόμαστε. Η ιεροσύνη ρωτάει ποιος στέκεται ανάμεσα στον Θεό και σε εμάς — και αν χρειάζεται να στέκεται κανείς. Είναι το ερώτημα πίσω από τα άμφια, τη χειροτονία και την εξομολόγηση: χρειάζεται η χριστιανική πίστη μια ξεχωριστή τάξη ιερέων, ή ο Χριστός κατάργησε αυτή την ανάγκη μια για πάντα; Για κάποιον που σκέφτεται την Ορθοδοξία, η απάντηση καθορίζει τα πάντα στην εκκλησιαστική ζωή — ποιος μπορεί να βαφτίσει, ποιος μπορεί να προΐσταται της Θείας Ευχαριστίας, ποιος μπορεί να δώσει την άφεση, και πόσο άμεση είναι η πρόσβαση του πιστού στον Θεό.
Ο οδηγός μας σε αυτό το κείμενο είναι ασυνήθιστος: ένα βιβλίο με 33 επιστολές προς τον Οικουμενικό Πατριάρχη, γραμμένες από έναν άνθρωπο που ο ίδιος είχε υπάρξει ορθόδοξος ιερέας. Ο Στυλιανός Ι. Χαραλαμπάκης υπηρέτησε δώδεκα χρόνια ως κληρικός, μελέτησε το ζήτημα της ιεροσύνης με κάθε λεπτομέρεια, και κατέληξε στο συμπέρασμα ότι στη χριστιανική οικονομία δεν υπάρχει «ειδική ιεροσύνη» — και έτσι αποσχηματίστηκε ο ίδιος, ελεύθερα και αβίαστα, γιατί η συνείδησή του δεν του επέτρεπε να ασκεί ως επάγγελμα ό,τι ενδόμυχα καταδίκαζε. Οι πρώτες δεκατρείς επιστολές στάλθηκαν σε έναν ιερέα και έναν επίσκοπο· οι υπόλοιπες στον Πατριάρχη Αθηναγόρα Α΄, με αφορμή την κάθοδο της εικόνας του Άξιον Εστί από το Άγιον Όρος στην Αθήνα και τον Πειραιά στις 17 Απριλίου 1963. Το βιβλίο είναι το ΤΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟΝ ΙΕΡΑΤΕΥΜΑ — Το Βασιλικό Ιερατείο. Ο τόνος του είναι συχνά πολεμικός, και αυτό το κείμενο δεν αναπαράγει αυτή τη ρητορική: παίρνει τα επιχειρήματα και τις αποδείξεις, με τη μετρημένη φωνή που επιδιώκει αυτή η σειρά — και διατυπώνει πρώτα την ορθόδοξη θέση, δίκαια, πριν την απαντήσει.
1. Τι διδάσκει η Ορθοδοξία: μια ειδική ιεροσύνη
Η Ορθόδοξη Εκκλησία διδάσκει ότι ο Χριστός έδωσε στην Εκκλησία μια μυστηριακή ιεροσύνη, που μεταδίδεται με τη χειροτονία σε αδιάκοπη διαδοχή από τους αποστόλους. Η διακονία της έχει τρεις βαθμούς — επίσκοπος, ιερέας (πρεσβύτερος) και διάκονος — και ο ιερέας, χειροτονημένος από τον επίσκοπο, τελεί τα μυστήρια: πάνω απ' όλα τη Θεία Ευχαριστία, και το βάπτισμα, το χρίσμα, την εξομολόγηση και τα άλλα μυστήρια. Στην εξομολόγηση ο ιερέας δίνει την άφεση· στο θυσιαστήριο προσφέρει τη Θεία Ευχαριστία εκ μέρους του λαού. Ο ίδιος ο Χαραλαμπάκης διατυπώνει τη δογματική θέση που πολεμάει, χωρίς να την παραμορφώνει: η Ορθοδοξία «δογματικά δέχεται την ανάγκη της επίγειας ιεροσύνης, η οποία θα ασκεί το τριπλό αξίωμα του Κυρίου, το προφητικό, το αρχιερατικό και το βασιλικό, δηλαδή, το κήρυγμα του Θείου Λόγου, την ιερουργία των μυστηρίων και τη διοίκηση των πιστών».
Αυτός είναι ο ισχυρισμός που θα εξεταστεί, και αξίζει να νιώσει κανείς το βάρος του πριν τον απαντήσει. Η ιεροσύνη δεν παρουσιάζεται ως ανθρώπινη επινόηση που προστέθηκε στην Εκκλησία, αλλά ως ο τρόπος με τον οποίο ο Χριστός συνεχίζει να ενεργεί ανάμεσα στον λαό του — τα χέρια με τα οποία δίνει τα μυστήριά του, η φωνή με την οποία δίνει την άφεση. Μια εκκλησία που θα έχανε την ιεροσύνη, με αυτή την άποψη, θα έχανε τα ίδια τα μυστήρια. Η ευαγγελική απάντηση πρέπει να είναι κάτι παραπάνω από μια αντιπάθεια για την τελετουργία: πρέπει να δείξει, από τη Γραφή, ότι αυτό που λέγεται πως κάνει ο ιερέας είναι κάτι που ο Χριστός το έχει ήδη κάνει, μία φορά για πάντα, και το έχει δώσει σε όλο τον λαό του.
2. Το σχισμένο καταπέτασμα
Ο Χαραλαμπάκης αρχίζει από εκεί που αρχίζει και η Καινή Διαθήκη το επιχείρημα — από το σχισμένο καταπέτασμα. «Το καταπέτασμα του ναού σχίστηκε στα δύο, από πάνω ως κάτω» (Ματθαίος 27:51). Η επιγραφή του βιβλίου βγάζει το συμπέρασμα σε μία γραμμή: καταργούνται οι μεσίτες ιερείς, «γιατί εις το εξής είναι πλέον όλοι ευπρόσδεκτοι στην Παρουσία του Θεού». Στην παλαιά οικονομία οι ιερείς ήταν απαραίτητοι, για να προσφέρουν θυσίες και να μεσιτεύουν στον Θεό για τις αμαρτίες του λαού. Στη χριστιανική οικονομία, υποστηρίζει ο Χαραλαμπάκης, αυτό το έργο σταμάτησε — γιατί η θυσία προσφέρθηκε. «Αυτός όμως, αφού πρόσφερε μία θυσία για τις αμαρτίες… με μία προσφορά έχει τελειοποιήσει για πάντα όσους αγιάζονται» (Εβραίους 10:12–14). Όπου δεν υπάρχουν πια θυσίες, δεν υπάρχει πια ούτε ιεροσύνη που προσφέρει θυσίες.
Η θετική πλευρά του ίδιου επιχειρήματος είναι το βασιλικό ιερατείο όλων των πιστών. «Εσείς είστε βασίλειο ιεράτευμα» (Α΄ Πέτρου 2:9) — το εδάφιο που δίνει στο βιβλίο τον τίτλο του. Όλοι οι Χριστιανοί, γράφει ο Χαραλαμπάκης στην εισαγωγή του, αποτελούν «βασιλεία ιερέων», ένα βασιλικό ιερατείο, όπως τους ονομάζει η Γραφή και όπως τους ονόμαζαν οι αρχαίοι συγγραφείς της Εκκλησίας. Ο τίτλος του βιβλίου δεν είναι δική του επινόηση, αλλά η γλώσσα της ίδιας της Καινής Διαθήκης, που αναφέρεται σε όλο τον λαό του Θεού και όχι σε μια τάξη μέσα σε αυτόν. Και η πρόσβαση που ακολουθεί είναι άμεση: ο Χριστός «είναι στα δεξιά του Θεού, και μεσιτεύει για μας» (Ρωμαίους 8:34), και «μπορεί να σώσει ολοτελώς όσους προσέρχονται στον Θεό μέσω αυτού, αφού ζει πάντα για να μεσιτεύει γι' αυτούς» (Εβραίους 7:25). «Γιατί ένας τέτοιος Αρχιερέας μας ταίριαζε: άγιος, άκακος, αμόλυντος, χωρισμένος από τους αμαρτωλούς και υψωμένος πάνω από τους ουρανούς… που κάθισε στα δεξιά του θρόνου της Μεγαλοσύνης στους ουρανούς, λειτουργός των αγίων» (Εβραίους 7:26· 8:1–2). Ένας Ιερέας και Αρχιερέας στη χριστιανική οικονομία, και αυτός είναι μόνο ο Υιός του Θεού — και μέσω Εκείνου όλοι έχουν το δικαίωμα και την εξουσία να προσέρχονται στην παρουσία του Θεού.
Ο ευαγγελικός αναγνώστης θα αναγνωρίσει εδώ κοινό έδαφος, όχι μια σεκταριστική θέση. Το σχισμένο καταπέτασμα, η μία θυσία, ο ένας Αρχιερέας που ζει για να μεσιτεύει — πάνω σε αυτά τα εδάφια χτίστηκε η ιεροσύνη όλων των πιστών της Μεταρρύθμισης, και γι' αυτά οι ευαγγελικές εκκλησίες έχουν ποιμένες και όχι ιερείς. Η διαφωνία με την Ορθοδοξία δεν είναι για το αν η Εκκλησία χρειάζεται λειτουργούς, δασκάλους και επισκόπους. Είναι για το αν αυτοί οι λειτουργοί αποτελούν μια ξεχωριστή ιερατική τάξη με αποκλειστική μυστηριακή εξουσία, ή αν είναι αυτό που τους ονομάζει η Καινή Διαθήκη: πρεσβύτεροι και επίσκοποι, υπηρέτες ενός λαού που είναι όλοι ιερείς.
3. Πρεσβύτεροι και επίσκοποι — και κανένας ιερέας
Το μακρύτερο ιστορικό επιχείρημα του βιβλίου είναι και το απλούστερο: στην αποστολική εποχή, ο πρεσβύτερος και ο επίσκοπος ήταν ένα και το αυτό πρόσωπο. Τα ονόματα ήταν ισοδύναμα και ανταλλάσσονταν. Ο Παύλος καλεί τους πρεσβυτέρους της εκκλησίας της Εφέσου, και λέει ύστερα στους ίδιους ανθρώπους ότι το Άγιο Πνεύμα τους έθεσε επισκόπους, για να ποιμαίνουν την εκκλησία του Θεού (Πράξεις 20:17, 28). Χαιρετάει την εκκλησία των Φιλίππων «μαζί με τους επισκόπους και διακόνους» (Φιλιππησίους 1:1), γράφει για τον διορισμό πρεσβυτέρων σε κάθε πόλη, και αμέσως μετά περιγράφει τον επίσκοπο (Τίτος 1:5–7), και ο Πέτρος απευθύνεται στους συμπρεσβυτέρους του ως συμπρεσβύτερος (Α΄ Πέτρου 5:1). Τα προσόντα για το αξίωμα αναφέρονται στις ίδιες περικοπές (Α΄ Τιμόθεον 3:1–12· 5:17). Διαβάζοντάς τα, καταλήγει ο Χαραλαμπάκης, βλέπουμε ότι «όπου το πεδίο δράσεως του προεστώτα-πρεσβυτέρου είναι έντονο, τον ονομάζουν και επίσκοπο» — δύο ονόματα για ένα αξίωμα — και σε κανένα σημείο οι πρεσβύτεροι δεν έχουν τη θέση του ιερέα.
Δεν πρόκειται για αρχαιολογία. Αν η Καινή Διαθήκη γνωρίζει δύο τάξεις — πρεσβυτέρους-επισκόπους και διακόνους — και καμία τρίτη τάξη ιερέων που προσφέρουν θυσίες, τότε οι τρεις βαθμοί της μεταγενέστερης ιεροσύνης είναι εξέλιξη, όχι αποστολικός θεσμός. Ο Χαραλαμπάκης αντιπαραθέτει αυτό στον ορθόδοξο δογματολόγο Παναγιώτη Τρεμπέλα, ο οποίος παραδέχεται ότι στην αρχή, όσο ζούσαν ακόμη οι απόστολοι και οι συνεργάτες τους, ο κλήρος είχε δύο τάξεις — πρεσβυτέρους που ονομάζονταν επίσκοποι, και διακόνους — και ύστερα επικαλείται τον Ιγνάτιο και τον Πολύκαρπο, μαθητές του Ιωάννη, ως μάρτυρες των τριών βαθμών. Ο Χαραλαμπάκης αμφισβητεί αυτή την επίκληση: οι τρεις βαθμοί, υποστηρίζει, δεν βρίσκονται στα αποστολικά κείμενα, και ένας μεταγενέστερος μάρτυρας δεν μπορεί να βάλει πίσω στην αποστολική εποχή κάτι που οι ίδιοι οι απόστολοι ποτέ δεν καθιέρωσαν. Οι αναγνώστες θα κρίνουν μόνοι τους αυτό το ιστορικό επιχείρημα· αυτό που έχει σημασία για τον διάλογο είναι να μην αγνοηθεί η ορθόδοξη πλευρά του. Η ορθόδοξη απάντηση είναι ότι η τριπλή διακονία όντως αναπτύχθηκε νωρίς, στα χρόνια των διαδόχων των ίδιων των αποστόλων, και ότι αυτή η εξέλιξη είναι η ίδια μέρος της παράδοσης της Εκκλησίας — γι' αυτό και το ερώτημα πρέπει τελικά να λυθεί ρωτώντας τι είναι η Γραφή και η Παράδοση, και ποιος αποφασίζει: το θέμα του συνοδευτικού κειμένου, Τι διδάσκει η Ορθοδοξία για τη Γραφή και την Παράδοση.
4. Ένας Αρχιερέας, κατά την τάξη Μελχισεδέκ
Το βιβλίο αφιερώνει μια ολόκληρη επιστολή στην ιεροσύνη του Χριστού «κατά την τάξη Μελχισεδέκ» (Εβραίους 7), και το επιχείρημα είναι η καρδιά της υπόθεσης. Η παλαιά ιεροσύνη ανήκε σε μια φυλή, περνούσε από πατέρα σε γιο, και τελείωνε με τον θάνατο· ο νέος Αρχιερέας κρατάει την ιεροσύνη του για πάντα, γιατί ζει αιώνια. Δεν είναι ιεροσύνη που μπορεί να περάσει σε διαδόχους, γιατί δεν χρειάζεται: η θυσία προσφέρθηκε μία φορά, και η μεσιτεία δεν σταματάει ποτέ. Γι' αυτό, υποστηρίζει ο Χαραλαμπάκης, η Καινή Διαθήκη δεν ονομάζει ποτέ κανέναν χριστιανό λειτουργό ιερέα με τη θυσιαστική έννοια — η λέξη προορίζεται για τον Χριστό, και για όλο τον λαό. Μια άλλη επιστολή πιάνει απευθείας την αποστολική διαδοχή: οι ιερείς, υποστηρίζει, δεν είναι διάδοχοι των αποστόλων, και οι πατριαρχικοί κατάλογοι που παρουσιάζονται για να αποδείξουν τη διαδοχή δεν αντέχουν το βάρος που τους βάζουν. Διάδοχοι των αποστόλων, με αυτή την ανάγνωση, είναι όσοι διδάσκουν ό,τι δίδαξαν οι απόστολοι — διαδοχή διδασκαλίας, όχι αξιώματος.
Εδώ η δίκαιη διατύπωση της ορθόδοξης θέσης έχει τη μεγαλύτερη σημασία, γιατί εδώ οι δύο πλευρές μιλάνε χωρίς να συναντιούνται. Όταν η Ορθοδοξία μιλάει για τον ιερέα ως διάδοχο των αποστόλων, δεν εννοεί ότι ο ιερέας αντικαθιστά τον Χριστό, ούτε ότι η ιεροσύνη του Χριστού μοιράζεται σε πολλούς. Εννοεί ότι ο Χριστός ενεργεί μέσω του ιερέα στα μυστήρια — ο ιερέας είναι το όργανο, όχι η πηγή. Η ευαγγελική αντίρρηση δεν είναι ότι ο Θεός δεν μπορεί να ενεργήσει μέσω ανθρώπινων οργάνων· είναι ότι η Καινή Διαθήκη δεν δίνει κανένα σημάδι ότι διόρισε μια ξεχωριστή ιερατική τάξη ως αυτό το όργανο, και δίνει κάθε σημάδι ότι το έργο του ενός Αρχιερέα είναι ολοκληρωμένο. Αν η προς Εβραίους έχει δίκιο ότι μία προσφορά τελειοποίησε για πάντα όσους αγιάζονται, τότε μια ιεροσύνη που έχει σκοπό να προσφέρει θυσία δεν έχει τίποτα πια να προσφέρει — και μια διακονία που έχει σκοπό να κηρύττει, να διδάσκει και να ποιμαίνει δεν χρειάζεται να της προστεθεί ιερατικός χαρακτήρας.
5. Τα τρία αξιώματα ανήκουν σε όλους
Ο πιο εντυπωσιακός ισχυρισμός του βιβλίου έρχεται στη δέκατη πέμπτη επιστολή του: ο Χριστιανός έχει και τα τρία αξιώματα του Χριστού. Το τριπλό αξίωμα — προφητικό, ιερατικό και βασιλικό — δεν ανήκει στον κλήρο. Ο Θεός, γράφει ο Χαραλαμπάκης, «παρέχει σε όλους τους πιστούς – αναγεννημένους, τα ένδοξα αυτά προνόμια του τριπλού αξιώματος του Κυρίου», γιατί μέσω αυτών προσδιορίζει τη θέση των λατρευτών «χωρίς καμία διάκριση μεταξύ κλήρου και λαού», και δίνει σε όλα τα μέλη της Εκκλησίας τα μέσα να συνεχίζουν τη ζωή του Ιησού Χριστού πάνω στη γη. Η ζωή κάθε μέλους γίνεται «μία συνεχής λατρεία και δοξολογία και ύμνος προς τον Θεό». Παραθέτει τον Χρυσόστομο για το θέμα: «Ο Θεός έδωσε το Άγιο Πνεύμα, δια του Οποίου… κατέστησε εμάς συγχρόνως προφήτες (διδασκάλους) και ιερείς και βασιλείς». Και παραθέτει τον ίδιο τον Τρεμπέλα, από το βιβλίο Οι Λαϊκοί στην Εκκλησία: «Όταν τέτοιες ονομασίες και τέτοιοι χαρακτηρισμοί παρέχονται από τον Ίδιο τον Θεό στο λαό… ο λαός, έχει δικαιώματα όχι από ανθρώπινο, αλλά από θείο δίκαιο· όχι από φυσικό, αλλά από υπερφυσικό δίκαιο».
Η πρακτική συνέπεια ακολουθεί στην ίδια επιστολή, και είναι ο ισχυρισμός στον οποίο στέκεται ή πέφτει όλο το επιχείρημα. Τα Μυστήρια, υποστηρίζει, ήταν τελείως άγνωστα στους πρώτους χριστιανικούς αιώνες, πλην των τελετών του Βαπτίσματος και του Θείου Δείπνου, τις οποίες, «κατά την Αγία Γραφή και τους πρώτους απολογητές, όλοι οι αναγεννημένοι Χριστιανοί έχουν το δικαίωμα να τελέσουν». Για λόγους εκκλησιαστικής ευταξίας, τελούνταν από τον προεστώτα, τον οποίο κανείς δεν ονόμαζε ιερέα· και παρόλο που όλοι έχουν αυτό το δικαίωμα, πρέπει να τελούνται πάντοτε μόνο από τον προεστώτα. Όταν όμως λείπει ο προεστώς, ή όταν η Εκκλησία βρίσκεται στα πρώτα της βήματα και δεν έχει τέτοιον, «μπορεί κάθε Χριστιανός 'πλήρης Πνεύματος Αγίου', να τελέσει» αυτές τις τελετές. Αυτή είναι η θέση του Χαραλαμπάκη, όπως τη διατυπώνει ο ίδιος: το δικαίωμα ανήκει σε όλο το βασιλικό ιερατείο, η άσκησή του ρυθμίζεται από την Εκκλησία. Οι ορθόδοξοι αναγνώστες θα διαφωνήσουν με το πρώτο μισό αυτής της πρότασης — γι' αυτούς η τέλεση των μυστηρίων ανήκει μόνο στον χειροτονημένο ιερέα, με την ίδια την τάξη της Εκκλησίας, όχι απλώς για λόγους ευκολίας. Η διαφωνία είναι πραγματική, και είναι η διαφωνία που αυτή η σειρά υπάρχει για να την κρατάει ανοιχτή: αν η καλή τάξη της Εκκλησίας είναι μια πειθαρχία που υπηρετεί την ιεροσύνη όλων των πιστών, ή ένα μυστηριακό όριο που καθορίζει ποιος μπορεί να πλησιάσει τον Θεό για λογαριασμό των άλλων.
Γιατί έχει σημασία — τρεις ερωτήσεις
Τίποτα από αυτά δεν είναι για τα άμφια ή τους τίτλους. Είναι για την πρόσβαση. Αν μια ειδική ιεροσύνη στέκεται ανάμεσα στον πιστό και τον Θεό, τότε η προσέγγιση του πιστού στον Θεό περνάει από τα χέρια ενός άλλου ανθρώπου — και το ερώτημα ποιος είναι αυτός ο άνθρωπος, και αν είναι έγκυρα χειροτονημένος, γίνεται το ερώτημα από το οποίο κρέμονται όλα τα άλλα. Αν το βασιλικό ιερατείο είναι όλος ο λαός, τότε η προσέγγιση είναι άμεση, μέσω του ενός Αρχιερέα, και το έργο του λειτουργού είναι να κηρύττει τον Λόγο, να τελεί τα μυστήρια με καλή τάξη, και να ποιμαίνει το ποίμνιο — το έργο ενός πρεσβυτέρου, όχι η θυσία ενός ιερέα. Τρεις ερωτήσεις αξίζει να τις πάρει κανείς μαζί του σε κάθε απόφαση για το ποια από τις δύο θα ακολουθήσει.
Ποιος μεσιτεύει για σένα; Αν χρειάζεσαι έναν ιερέα για να σου δώσει την άφεση, να τελέσει τη Θεία Ευχαριστία, να σταθεί ανάμεσα σε εσένα και τον Θεό, ρώτα τι λέει η Γραφή ότι κάνει, που ο Χριστός δεν το έχει ήδη κάνει — μία φορά, ολοκληρωτικά, και για πάντα.
Σε τι χρησιμεύει ένας ποιμένας; Η Καινή Διαθήκη δίνει στην Εκκλησία δασκάλους, ευαγγελιστές και ποιμένες, και τους δίνει πραγματική εξουσία — να κηρύττουν, να διορθώνουν, να κυβερνούν, να φυλάνε το ποίμνιο. Ποτέ δεν τους δίνει μια θυσία να προσφέρουν. Ρώτα αν η διακονία στην οποία μπαίνεις ορίζεται από τον Λόγο και την επισκοπή του ποιμνίου, ή από μια ιερατική εξουσία που οι απόστολοι ποτέ δεν διεκδίκησαν.
Σε τι θα γινόσουν μέλος — σε μια τάξη, ή σε έναν λαό; Το βασιλικό ιερατείο δεν είναι μια μεταφορά για την αξιοπρέπεια των λαϊκών· στο επιχείρημα του Χαραλαμπάκη είναι το πραγματικό πολίτευμα της Εκκλησίας. Μια εκκλησία από ιερείς δεν έχει κληρική τάξη για να μπεις, ούτε λαϊκή τάξη για να μείνεις. Ρώτα ποια εικόνα ταιριάζει στην Εκκλησία για την οποία διαβάζεις στις Πράξεις των Αποστόλων — και σε ποια θέλεις να μεγαλώσουν τα παιδιά σου.
Αυτή είναι η συζήτηση για την οποία υπάρχει αυτή η σειρά. Το ερώτημα κάτω από αυτό — πώς ξέρει η Εκκλησία τι δίδαξαν οι απόστολοι — το πιάνει η άλλη σειρά, στο Τι διδάσκει η Ορθοδοξία για τη Γραφή και την Παράδοση. Οι επιστολές έχουν κι άλλα να πουν για το δένειν και λύειν: τι σήμαινε, σε ποιους δόθηκε, και αν οι απόστολοι το χρησιμοποίησαν ποτέ ως ιερατική εξουσία.
Πηγές: Στυλιανός Ι. Χαραλαμπάκης, ΤΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟΝ ΙΕΡΑΤΕΥΜΑ, 33 επιστολές προς τον Οικουμενικό Πατριάρχη — οι πρώτες δεκατρείς σε έναν ιερέα και έναν επίσκοπο, οι υπόλοιπες στον Πατριάρχη Αθηναγόρα Α΄, με αφορμή την κάθοδο της εικόνας του Άξιον Εστί στην Αθήνα και τον Πειραιά στις 17 Απριλίου 1963. Το επιχείρημα αντλείται κυρίως από την εισαγωγή, την επιστολή 2 (Εβραίους 10:12–14· Ρωμαίους 8:34· Εβραίους 7:25–26· 8:1–2), με το σχισμένο καταπέτασμα στην επιγραφή του βιβλίου, την επιστολή 15 (τα τρία αξιώματα του Χριστού· ο Χρυσόστομος και ο Τρεμπέλας όπως τους παραθέτει ο Χαραλαμπάκης), την επιστολή 24 (ο πρεσβύτερος και ο επίσκοπος ένα πρόσωπο· Πράξεις 20:17, 28· Φιλιππησίους 1:1· Α΄ Τιμόθεον 3:1–12· Τίτος 1:5–7· Α΄ Πέτρου 5:1) και τις επιστολές 29–30 (η ιεροσύνη κατά την τάξη Μελχισεδέκ· η αποστολική διαδοχή). Δίκαιη χρήση παντού: σύντομες παραθέσεις με αναφορά στην πηγή, κυρίως περίληψη και παράφραση· η πολεμική ρητορική του βιβλίου δεν αναπαράγεται. Ειλικρινή όρια: αυτό το κείμενο χτίζεται πάνω στο κείμενο του βιβλίου, όχι σε μια φρέσκια ανάγνωση των Πατέρων ή των δογματικών πηγών που παραθέτει ο Χαραλαμπάκης — ο Χρυσόστομος, ο Τρεμπέλας και οι πρώτοι συγγραφείς εμφανίζονται όπως τους παραθέτει εκείνος, και οι ιστορικοί του ισχυρισμοί (για παράδειγμα για την εξέλιξη των τριών βαθμών) είναι δικοί του, για να σταθμιστούν με την ορθόδοξη εκδοχή· η ορθόδοξη θέση διατυπώνεται από τη σύνοψη του ίδιου του βιβλίου και από την καθιερωμένη διδασκαλία της Εκκλησίας· τίποτα δεν αντλείται από το δεύτερο βιβλίο του Χαραλαμπάκη, ΤΑ ΑΝΑΠΟΔΑ ΤΗΣ ΘΡΗΣΚΕΙΑΣ, του οποίου το κείμενο έχει πια ανακτηθεί με OCR (και οι 377 σελίδες) αλλά δεν χρησιμοποιήθηκε για αυτό το κείμενο. Οι παραπομπές στη Γραφή είναι αυτές που παραθέτουν οι επιστολές· οι παραθέσεις ακολουθούν την English Standard Version.
Σχετική ανάγνωση: Ο άνθρωπος που έγραψε στον Πατριάρχη — η ιστορία του ανθρώπου και των επιστολών του· Τι διδάσκει η Ορθοδοξία για τη Γραφή και την Παράδοση — στη σειρά «Τι διδάσκει η Ορθοδοξία», για το ερώτημα κάτω από αυτό· Τι διδάσκει η Ορθοδοξία για τη σωτηρία — για τη σωτηρία· Τι διδάσκει η Ορθοδοξία για τα τελώνια — για τα τελώνια· Η Ορθόδοξη σωτηριολογία μέσα από την σκοπιά της Ευαγγελικής θεολογίας — τέσσερις ομιλίες του αιδ. Γιώτη Κανταρτζή· Εκκλησιολογία — εννέα ομιλίες του Σωτήρη Μπούκη για το τι είναι η Εκκλησία· Σε διάλογο με την Ορθοδοξία — ο διάλογος στον οποίο ανήκουν αυτά τα κείμενα.
Έρευνα και σύνταξη με τη βοήθεια του Muse, ενός βοηθού τεχνητής νοημοσύνης. Κάθε ισχυρισμός ελέγχεται στις πηγές του, και κάθε άρθρο εγκρίνεται από τον Άρη Αγγελακόπουλο πριν από τη δημοσίευση.