Ο άνθρωπος που έγραψε στον Πατριάρχη
Οι περισσότερες συζητήσεις για την ιεροσύνη γίνονται από ανθρώπους που δεν έχουν τίποτα να χάσουν. Αυτή έγινε από έναν άνθρωπο που έχασε το ψωμί του γι' αυτήν. Ο Στυλιανός Χαραλαμπάκης, ορθόδοξος ιερέας από τον Πειραιά, υπηρέτησε δώδεκα χρόνια ως κληρικός — και στις 14 Φεβρουαρίου 1955 αποσχηματίστηκε ο ίδιος. Ελεύθερα και αβίαστα, με τα δικά του λόγια. Όχι γιατί είχε χάσει την πίστη του, αλλά γιατί η μελέτη της ιεροσύνης τον είχε οδηγήσει σε ένα συμπέρασμα με το οποίο δεν μπορούσε πια να ζει ως ιερέας: ότι στη χριστιανική οικονομία δεν υπάρχει καθόλου «ειδική ιεροσύνη».
Το βιβλίο του ανοίγει με το εδάφιο που έγινε όλο του το επιχείρημα: «Το καταπέτασμα του ναού σχίστηκε στα δύο, από πάνω ως κάτω» (Ματθαίος 27:51). Το καταπέτασμα σχίστηκε, γράφει, και αυτό σημαίνει ότι οι μεσίτες ιερείς καταργούνται — από δω και πέρα όλοι είναι ευπρόσδεκτοι στην παρουσία του Θεού. Οι χριστιανοί, λέει, είναι αυτό που τους ονομάζει η Γραφή: «γένος εκλεκτό, βασιλικό ιερατείο, έθνος άγιο» (Α΄ Πέτρου 2:9) — τους έκανε «βασιλεία, ιερείς για τον Θεό και Πατέρα του» (Αποκάλυψη 1:6). Οι αρχαίοι συγγραφείς τους ονόμασαν «βασίλειον ἱεράτευμα» — το βασιλικό ιερατείο — και αυτός είναι ο τίτλος του βιβλίου του: ΤΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟΝ ΙΕΡΑΤΕΥΜΑ, σε τριάντα τρεις επιστολές προς τον Οικουμενικό Πατριάρχη.
Τα λόγια του ίδιου του Πατριάρχη
Αυτό που τον έβαλε στη μελέτη ήταν, όπως ο ίδιος λέει, ο ίδιος ο Πατριάρχης. Το 1949 ένας συνάδελφος ιερέας, ο Δ. Λιονάκης, του έδωσε μια εφημερίδα, τον «Δημοκρατικό Τύπο», και του είπε: «Διάβασε να δεις τι Πατριάρχη έχουμε. Νέο Λούθηρο. Έχει υπόψη του να κάνει τέτοιες μεταρρυθμίσεις στην Εκκλησία, που θα πλησιάσουμε πάρα πολύ τους Ευαγγελικούς». Η εφημερίδα ανέφερε τις καινοτομίες του νεοεκλεγέντος Οικουμενικού Πατριάρχη Αθηναγόρα Α΄ — και τη δήλωσή του, όπως τη μεταφέρει ο Χαραλαμπάκης, ότι «δογματικά πλησιέστερα προς την Αλήθεια είναι οι Προτεστάντες».
Ως τότε, γράφει ο Χαραλαμπάκης, είχε μάθει ότι οι Ευαγγελικοί-Προτεστάντες ήταν οι μεγαλύτεροι εχθροί της Ορθοδοξίας. Τα λόγια του Πατριάρχη, όπως τα μετέφερε η εφημερίδα, ανέτρεψαν όσα ως τότε πίστευε — και επειδή προέρχονταν από την κεφαλή της Ορθόδοξης Εκκλησίας, τα πήρε στα σοβαρά. Έκοψε το άρθρο από την εφημερίδα και το φύλαξε στο αρχείο του. Μια δεύτερη ρήση του Πατριάρχη τον έσπρωξε παραπέρα: στον αποχαιρετιστήριο λόγο του στην Αμερική, όταν εκλέχθηκε το 1948, ο Αθηναγόρας είχε μιλήσει για την πρόθεσή του να συμβάλει στην αναδιοργάνωση της Εκκλησίας, και είχε πει, όπως τα μεταφέρει ο Χαραλαμπάκης: «Είναι καιρός πλέον να προσθέσουμε και να αφαιρέσουμε». Ο Χαραλαμπάκης το εξέλαβε να σημαίνει ότι η Ορθοδοξία δεν στηρίζεται ολοκληρωτικά στα θεμέλια του Λόγου του Θεού, και χρειάζεται αναθεώρηση και ανασχηματισμό.
Έτσι μελέτησε — συστηματικά, όπως λέει, και όχι όπως διδάσκεται το θέμα στις θεολογικές σχολές. Και κατέληξε να συμφωνεί με την κρίση που αποδίδει στον Πατριάρχη: ότι, δογματικά, οι Προτεστάντες είναι πράγματι πλησιέστερα στην αλήθεια. «Ευχαριστώ μέσα από την καρδιά μου τον Θεό», γράφει στον Αθηναγόρα, «ότι μου δώσατε αυτή την αφορμή». Η μελέτη του κόστισε το αξίωμά του. Στις 14 Φεβρουαρίου 1955, «για λόγους συνείδησης και ειλικρίνειας», αποσχηματίστηκε, για να φέρει στο φως αυτό που ονόμαζε τα ανάποδα της θρησκείας — ΤΑ ΑΝΑΠΟΔΑ ΤΗΣ ΘΡΗΣΚΕΙΑΣ, ο τίτλος του δεύτερου βιβλίου του — πράγμα που ως κληρικός δεν μπορούσε να κάνει.
Τριάντα τρεις επιστολές
Δεν σώπασε. Άρχισε την έκδοση ενός φυλλαδίου με πολύγραφο, τους «ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΥΣ ΑΝΤΙΛΑΛΟΥΣ», τέσσερις σελίδες στην αρχή, που μεγάλωσε και έγινε περιοδικό. Η ανταπόκριση, όπως λέει, ήταν τεράστια: εκατοντάδες επιστολές επιδοκιμασίας από αναγνώστες κάθε τάξης, και ιερείς και ιεράρχες που διάβασαν το βιβλίο και είπαν: «Δεν μπορούμε να σταθούμε μπροστά σ' αυτές τις αλήθειες». Τα φυλλάδια έγιναν το βιβλίο — τριάντα τρεις επιστολές, οι πρώτες δεκατρείς σε έναν ιερέα και έναν επίσκοπο που του είχαν απαντήσει, οι υπόλοιπες στον Πατριάρχη.
Η απάντηση του Χαραλαμπάκη στον ιερέα, με την οποία ανοίγει το βιβλίο, αξίζει να ακουστεί, γιατί είναι το επιχείρημα γύρω από το οποίο γυρίζει όλη η αλληλογραφία. Είχε διαβάσει το φυλλάδιο και απάντησε προβάλλοντας τους Πατέρες — τον Βασίλειο, τον Αθανάσιο, τον Χρυσόστομο, τον Γρηγόριο, τον Κύριλλο, τον Φώτιο — ως τους μόνους φωτοδότες, διδασκάλους και λατρευτές της χριστιανικής πίστης. Η απάντηση του Χαραλαμπάκη είναι σταθερή: μερικοί από τους Πατέρες ήταν πράγματι ευσεβείς άνθρωποι, αλλά δεν έπαψαν να είναι άνθρωποι, και γι' αυτό ήταν πάντα εκτεθειμένοι σε πτώσεις και λάθη. Δεν ήταν τέλειοι φωτοδότες. Το ερώτημα δεν είναι τι είπαν οι Πατέρες, αλλά τι λέει η Γραφή — και οι ίδιοι οι Πατέρες, υποστηρίζει, πρέπει να ζυγίζονται με αυτήν.
Αυτό που έστρεψε την αλληλογραφία προς τον Πατριάρχη ήταν μια εικόνα. Στις 17 Απριλίου 1963 οι μοναχοί του Αγίου Όρους έφεραν την εικόνα του «Άξιον Ἐστί» στην Αθήνα και τον Πειραιά, για να ενισχύσουν την τάση για την προσκύνηση στις εικόνες, κατά τα λόγια του Χαραλαμπάκη. Έγραψε στον Πατριάρχη — την επιστολή του της 22ας Μαΐου 1963 — εκθέτοντας την ευθύνη που φέρει έναντι της αντιβιβλικής λατρευτικής προσκύνησης των εικόνων. Για έναν χρόνο, ο Πατριάρχης δεν απάντησε.
Η επιστολή 14 ανοίγει πάνω σ' αυτή τη σιωπή: «Η σιωπή σας φανερώνει δύο τινά: ή ότι υιοθετείτε όσα γράφω, ή ότι με περιφρονείτε». Αν ο Πατριάρχης υιοθετούσε τις απόψεις του, γράφει ο Χαραλαμπάκης, θα έπρεπε να πάρει θάρρος από το παράδειγμα του Κυρίλλου Λούκαρι, του Πατριάρχη του δεκάτου έβδομου αιώνα, στο θάρρος, την παρρησία και την ειλικρίνεια. Αν τον περιφρονούσε, τότε η περιφρόνηση δεν είναι γνώρισμα ανθρώπου στη θέση του — ανθρώπου που δέχεται ότι εκπροσωπεί Εκείνον που είπε: «αυτόν που έρχεται σ' Εμένα δεν θα τον βγάλω έξω» (Ιωάννης 6:37). Και ύστερα η πρόσκληση, που επαναλαμβάνεται σε όλο το βιβλίο: ας τα συζητήσουμε μαζί. Στο ίδιο το βιβλίο, και οι τριάντα τρεις επιστολές απευθύνονται στον Πατριάρχη, «τιμής ένεκεν και με αφορμή τη σοβαρότητα του θέματος».
Ήξερε τι ζητούσε, και τι θα μπορούσε να του κοστίσει. Η ελπίδα του για το βιβλίο, όπως τη διατυπώνει στην εισαγωγή του, είναι το περιεχόμενό του «να μη δημιουργήσει θρησκευτικά πάθη, ώστε να μη χλευαστεί η χριστιανική ιδιότητα και διαγωγή» — και κλείνει την εισαγωγή με τα λόγια του Παύλου: «Ας επιδιώκουμε λοιπόν ό,τι φέρνει ειρήνη και ό,τι οικοδομεί ο ένας τον άλλον» (Ρωμαίους 14:19).
Οι απαντήσεις
Ο Πατριάρχης απάντησε — μία φορά, και τα Χριστούγεννα. Σε επιστολή με ημερομηνία τα Χριστούγεννα του 1964, ο Αθηναγόρας Α΄ έγραψε στον «Εντιμότατο κ. Στ. Χαραλαμπάκη, αγαπητό μας τέκνο εν Κυρίω», ευχαριστώντας τον θερμά για τις εορταστικές του ευχές, τις οποίες είχε δεχθεί «σαν ύμνο που συνοδεύει τους αγγέλους στη Γέννηση του Κυρίου», και ευχόμενος «η χάρη και τα πλούσια δώρα του Σωτήρα που γεννήθηκε στη Βηθλεέμ» να είναι πάνω του και στην οικογένειά του. Είναι μια θερμή επιστολή, και χαριτωμένη. Είναι όμως, ειλικρινά, μια χριστουγεννιάτικη απάντηση ευχαριστίας και ευλογίας — όχι μια θεολογική απάντηση. Η συζήτηση που ζήτησε ο Χαραλαμπάκης δεν έγινε ποτέ.
Το γραφείο του Πατριαρχείου είχε γράψει μία φορά πριν. Τον Μάιο του 1964 — έναν ολόκληρο χρόνο μετά την επιστολή του της 2ας Μαΐου 1963 — ο Αρχιγραμματέας, Αρχιμανδρίτης Γαβριήλ, του έγραψε ότι η επιστολή είχε χαθεί. Η απάντηση του Χαραλαμπάκη είναι η επιστολή 21, «Η χαμένη δραχμή»: η επιστολή είχε σταλεί συστημένη — φύλαγε την απόδειξη, αριθ. 18424 του Κεντρικού Ταχυδρομείου Πειραιώς — και την είχε δημοσιεύσει στο φυλλάδιό του, το οποίο έστελνε στον Πατριάρχη ανελλιπώς. Χαμένη επιστολή, έναν χρόνο μετά, με συστημένη αποστολή: συγκρίνει το Πατριαρχείο με τη γυναίκα της παραβολής που έχασε μια δραχμή και σάρωσε το σπίτι για να τη βρει. Έστειλε αντίγραφο, ευχαρίστως, μαζί με δύο φωτοαντίγραφα που έδειχναν πώς τον είχε φερθεί η αυλή του Πατριαρχείου Ιεροσολύμων — και αντίγραφο της δικής του επιστολής της 18ης Ιανουαρίου 1964 προς τον Πατριάρχη Ιεροσολύμων Βενέδικτο — η οποία ήταν η ίδια απαντητική προς τα Ιεροσόλυμα — που ο Βενέδικτος δεν απάντησε ποτέ.
Η απάντηση από τα Ιεροσόλυμα ήταν άλλου είδους. Η αυλή του Πατριαρχείου Ιεροσολύμων ξέσχισε το δελτίο του στα δύο, σχεδίασε πάνω του δύο μούντζες — ανοιχτές παλάμες — και του το έστειλε πίσω μέσα σε φάκελο. Απαντητική επιστολή δεν ήρθε ποτέ· ο Χαραλαμπάκης τυπώνει το αλλοιωμένο δελτίο με τη λεζάντα «Ὅ,τι ἔχει ὁ καθένας προσφέρει» («ο καθένας προσφέρει ό,τι έχει»). Το βιβλίο όμως προσέλκυσε και σοβαρούς αναγνώστες, που το πήραν στα σοβαρά. Ο Ουίλιαμ Σ. Θέρμαν, επικεφαλής του Τμήματος Κλασικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο της Βόρειας Καρολίνας στο Άσβιλ, που είχε γνωρίσει τον Χαραλαμπάκη στην Αθήνα, έγραψε ότι οι απόψεις του «αξίζουν συμπαθητική ακρόαση από όλους» — αρκεί, πρόσθεσε, να αποφεύγονται οι «ριψοκίνδυνες υβριστικές εκφράσεις» και τα επιχειρήματα να επιβεβαιώνονται «με βαθιά, πειστική και λογική πολυμάθεια». Ένας αρχιμανδρίτης και θεολόγος, που υπέγραφε ως Ε.Π., αποκάλεσε τα δύο βιβλία «Δυναμίτη!» — «συντριπτικά και συγκλονιστικά, και ως τέτοια μια απαραίτητη και αναγκαία συμβολή στην αποκατάσταση της Ορθόδοξης Εκκλησίας» — και προειδοποίησε ότι θα χρειαζόταν πολλή ταπεινοφροσύνη πριν οι ορθόδοξοι δεχτούν όσα αποκαλύπτουν. Και ο Πρεσβύτερος Αρίσταρχος Βέρος, γράφοντας από την Αθήνα τον Ιανουάριο του 1983, τον παρότρυνε να υψώσει τη σημαία της αλήθειας — αλλά πρόσθεσε την πρόταση που έχει τη μεγαλύτερη σημασία: «Η μόνη μέθοδος είναι η απαλότητα, η ταπεινοφροσύνη, η αγάπη — όχι το μίσος και ο φανατισμός». Τα βιβλία του, στο μεταξύ, κέρδισαν τρία τιμητικά βραβεία από την Εταιρεία Ελλήνων Λογοτεχνών.
Γιατί έχει σημασία η ιστορία του
Ο Χαραλαμπάκης δεν είναι ευαγγελικός συγγραφέας. Ήταν ορθόδοξος ιερέας, διαμορφωμένος από την Ορθοδοξία, που υποστήριξε την υπόθεσή του από τη Γραφή, από τους Πατέρες και από την ιστορία της Εκκλησίας — και που το πλήρωσε με το ίδιο του το αξίωμα. Αυτό είναι που τον κάνει να αξίζει να διαβαστεί, και να απαντηθεί με ειλικρίνεια αντί να απορριφθεί. Ένας άνθρωπος που θυσιάζει το ψωμί του για μια πεποίθηση δεν είναι άνθρωπος που τον απορρίπτεις με μια κίνηση του χεριού.
Το ερώτημα που έθεσε είναι το ερώτημα που πιάνει αυτή η σειρά, ένα κείμενο τη φορά: η ιεροσύνη όλων των πιστών· αν οι πρεσβύτεροι είναι ιερείς· τι σήμαινε το «δένειν και λύειν»· η ιεροσύνη του Χριστού κατά την τάξη Μελχισεδέκ· και αν οι ιερείς είναι οι διάδοχοι των αποστόλων. Κάθε κείμενο θα πάρει τα επιχειρήματα και τις αποδείξεις του — και θα τα δοκιμάσει στη Γραφή, διατυπωμένα δίκαια και ζυγισμένα με ειλικρίνεια.
Ο τόνος καθορίζεται από τους ίδιους του τους φίλους. Ο Θέρμαν του είπε να αποφεύγει τις υβριστικές εκφράσεις· ο Βέρος του είπε ότι η μόνη μέθοδος είναι η απαλότητα, η ταπεινοφροσύνη και η αγάπη· και ο ίδιος ο Χαραλαμπάκης ευχήθηκε το βιβλίο του να μη δημιουργήσει θρησκευτικά πάθη. Αυτός ο ιστότοπος παίρνει την ίδια γραμμή: τα επιχειρήματα, με μετρημένη φωνή — όχι οι ύβρεις. Το καταπέτασμα έχει σχιστεί, και το ερώτημα είναι αν η Εκκλησία ζει σαν να έχει σχιστεί. Αυτή είναι η συζήτηση που ο Πατριάρχης δεν έκανε ποτέ μαζί του. Είναι ακόμη ανοιχτή.
Πηγές: Στυλιανός Ι. Χαραλαμπάκης, ΤΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟΝ ΙΕΡΑΤΕΥΜΑ, σε 33 επιστολές προς τον Οικουμενικό Πατριάρχη — η εισαγωγή (δώδεκα χρόνια ως κληρικός· το συμπέρασμα ότι δεν υπάρχει «ειδική ιεροσύνη»· ο αποσχηματισμός, «ελεύθερα και αβίαστα»), η επιστολή 1 (η έκκληση του ιερέα στους Πατέρες), η επιστολή 14 (η εφημερίδα του 1949 και τα λόγια του Πατριάρχη όπως τα μεταφέρει· ο αποσχηματισμός στις 14 Φεβρουαρίου 1955· η επιστολή της 22ας Μαΐου 1963 και η σιωπή του Πατριάρχη· η πρόσκληση να τα συζητήσουν μαζί), η επιστολή 21 («Η χαμένη δραχμή» — η επιστολή του Πατριαρχείου της 16ης Μαΐου 1964, μέσω του Αρχιγραμματέα Αρχιμανδρίτη Γαβριήλ, που του ανακοίνωνε ότι η επιστολή του είχε χαθεί· η δική του επιστολή της 18ης Ιανουαρίου 1964 προς τον Πατριάρχη Ιεροσολύμων Βενέδικτο, που έμεινε αναπάντητη)· και ΤΑ ΑΝΑΠΟΔΑ ΤΗΣ ΘΡΗΣΚΕΙΑΣ (Αθήνα, 1984, 2η έκδοση) — ο πρόλογος (το φυλλάδιο ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΙ ΑΝΤΙΛΑΛΟΙ που μεγάλωσε και έγινε βιβλίο· οι επιστολές των αναγνωστών) και όσα τυπώνονται στις πρώτες του σελίδες: η επιστολή του Πατριάρχη Αθηναγόρα Α΄ των Χριστουγέννων 1964· το αλλοιωμένο δελτίο που επέστρεψε η αυλή του Πατριαρχείου Ιεροσολύμων, τυπωμένο με τη λεζάντα «Ὅ,τι ἔχει ὁ καθένας προσφέρει»· ο Ουίλιαμ Σ. Θέρμαν (Πανεπιστήμιο της Βόρειας Καρολίνας στο Άσβιλ)· ο Αρχιμανδρίτης-Θεολόγος Ε.Π.· ο Πρεσβύτερος Αρίσταρχος Βέρος (Αθήνα, 7 Ιανουαρίου 1983). Οι σύντομες παραθέσεις γίνονται με δίκαιη χρήση, με αναφορά στην πηγή· τα υπόλοιπα είναι παράφραση και περίληψη. Ειλικρινή όρια: η ιστορία διηγείται από τα ίδια τα βιβλία του Χαραλαμπάκη, και τα λόγια του Πατριάρχη όπως παρατίθενται είναι όπως τα μεταφέρει εκείνος — από ένα απόκομμα εφημερίδας του 1949 που φύλαγε στο αρχείο του, που δεν επαληθεύτηκε εδώ ανεξάρτητα από την ίδια την εφημερίδα· η επιστολή του Αθηναγόρα των Χριστουγέννων 1964 είναι μια απάντηση ευχαριστίας και ευλογίας, όχι επιδοκιμασία των επιχειρημάτων του Χαραλαμπάκη, και η συζήτηση που ζήτησε δεν έγινε ποτέ· το επεισόδιο των Ιεροσολύμων παρουσιάζεται όπως το περιγράφει ο Χαραλαμπάκης (επιστολές 17 και 26), και σε κανένα από τα δύο βιβλία δεν υπάρχει απαντητική επιστολή από τα Ιεροσόλυμα· τα βιβλία του είναι σε σημεία πολεμικά, και αυτό το κείμενο παίρνει τα επιχειρήματα και τις αποδείξεις με μετρημένη φωνή, όχι τις ύβρεις. Οι παραπομπές στη Γραφή αποδίδονται σε σύγχρονη ελληνική απόδοση, κοντά στο ελληνικό κείμενο της Καινής Διαθήκης.
Σχετική ανάγνωση: Τι διδάσκει η Ορθοδοξία για τη σωτηρία — για τη σωτηρία· Τι διδάσκει η Ορθοδοξία για τα τελώνια — για τα τελώνια, το πέρασμα της ψυχής μετά τον θάνατο· Η Ορθόδοξη σωτηριολογία μέσα από την σκοπιά της Ευαγγελικής θεολογίας — τέσσερις ομιλίες του αιδ. Γιώτη Κανταρτζή για τη σωτηρία στην ορθόδοξη θεολογία, με βίντεο, χρονοσημειωμένα κύρια σημεία και αγγλικούς υπότιτλους · Σε διάλογο με την Ορθοδοξία — η σειρά στην οποία ανήκει αυτό το κείμενο.
Έρευνα και σύνταξη με τη βοήθεια του Muse, ενός βοηθού τεχνητής νοημοσύνης. Κάθε ισχυρισμός ελέγχεται στις πηγές του, και κάθε άρθρο εγκρίνεται από τον Άρη Αγγελακόπουλο πριν από τη δημοσίευση.