Τι διδάσκει η Ορθοδοξία για τα τελώνια
Κάθε παράδοση πρέπει να απαντήσει στο ερώτημα που θέτει κάθε ετοιμοθάνατος: τι γίνεται τη στιγμή που πεθαίνω; Η απάντηση της Ορθοδοξίας είναι η πιο λεπτομερής στην ιστορία του χριστιανισμού — και η πιο αμφισβητούμενη μέσα στην ίδια την Ορθοδοξία. Είναι η διδασκαλία για τα εναέρια τελώνια: ότι μετά τον θάνατο η ψυχή ανεβαίνει προς τον ουρανό περνώντας από μια σειρά σταθμούς, όπου σε κάθε έναν δαίμονες την κατηγορούν για αμαρτίες και άγγελοι απολογούνται γι' αυτήν, και όπου σε οποιονδήποτε σταθμό η ψυχή μπορεί να αρπαχτεί και να συρθεί στην κόλαση. Αυτό το κείμενο διατυπώνει πρώτα τη διδασκαλία, δίκαια και από τις δικές της πηγές, και ρωτάει μετά τι λέει η Γραφή.
Ένα πράγμα πρέπει να ειπωθεί από την αρχή, γιατί καθορίζει όλα όσα ακολουθούν: τα τελώνια δεν είναι δόγμα της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Καμία σύνοδος δεν τα έχει ορίσει. Είναι θεολογούμενο — μια θεολογική γνώμη — που την κρατούν σταθερά πολλοί άγιοι και θεολόγοι, άλλοι τη θέτουν υπό αμφισβήτηση ή την απορρίπτουν, και υπάρχει στους ύμνους της Εκκλησίας. Αυτή η αμφισβητούμενη θέση είναι μέρος της ιστορίας, και αυτό το κείμενο δεν την κρύβει.
1. Το ταξίδι: τι συμβαίνει μετά τον θάνατο
Η πιο γνωστή ορθόδοξη σύνοψη των πρώτων ημερών της ψυχής είναι ένα σύντομο κείμενο, «Η ζωή μετά τον θάνατο», γραμμένο από τον Αρχιεπίσκοπο Ιωάννη Μαξίμοβιτς του Σαν Φρανσίσκο έναν χρόνο πριν από την κοίμησή του το 1966, και τυπωμένο ολόκληρο από τον Ιερομόναχο Σεραφείμ Ρόουζ ως το τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου του «Η ψυχή μετά τον θάνατο» (1980). Πίσω από αυτό στέκεται ένα πολύ παλιότερο κείμενο: μια διδαχή που δόθηκε τον τέταρτο αιώνα στον Άγιο Μακάριο τον Αλεξανδρέα, η οποία εξηγεί γιατί η Εκκλησία μνημονεύει τους νεκρούς την τρίτη, την ένατη και την τεσσαρακοστή ημέρα.
Τις δύο πρώτες ημέρες μετά τον θάνατο, σύμφωνα με αυτή την περιγραφή, η ψυχή έχει μια σχετική ελευθερία. Μένει κοντά στο σώμα της και επισκέπτεται τα μέρη της γης που της ήταν αγαπητά, με τη συνοδεία αγγέλων. Την τρίτη ημέρα διατάσσεται να ανέβει και να προσκυνήσει τον Θεό — σε μίμηση της ανάστασης του Κυρίου την τρίτη ημέρα. Στον δρόμο συναντά τα τελώνια. Ο Αρχιεπίσκοπος Ιωάννης ονομάζει την τρίτη ημέρα φοβερή για τον κεκοιμημένο, και λέει ότι ακριβώς γι' αυτό χρειάζεται τότε η προσευχή.
Η εικόνα είναι το τελωνείο. Οι δαίμονες σε κάθε σταθμό είναι οι τελώνες — στη γλώσσα των Πατέρων οι ίδιοι οι δαίμονες λέγονται τελώνια — και ζητούν το τέλος τους: προβάλλουν τις αμαρτίες στις οποίες παρέσυραν την ψυχή στη διάρκεια της ζωής της. Κρατούν καταγραφές: κάθε αμαρτία σκέψης ή πράξης στην οποία κατάφεραν να παρασύρουν τον άνθρωπο γράφεται — αν και οι αμαρτίες που μετανοήθηκαν και εξομολογήθηκαν σβήνονται από τα δαιμονικά κατάστιχα. Η ψυχή πληρώνει με τα καλά της έργα και τις προσευχές των ζωντανών, που οι άγγελοι βάζουν στον ζυγό απέναντι στις κατηγορίες. Αν η ψυχή έχει αμετανόητες αμαρτίες και δεν μπορεί να πληρώσει γι' αυτές, οι δαίμονες εκείνου του σταθμού την αρπάζουν και την παίρνουν στην κόλαση. Η ίδια η Θεοδώρα, στην περιγραφή που ακολουθεί, είπε ότι έλαβε ένα σακούλι με χρυσάφι — τις προσευχές του πνευματικού της πατέρα γι' αυτήν — και ότι χωρίς αυτές δεν θα τα είχε καταφέρει.
Η πληρέστερη περιγραφή απαριθμεί είκοσι τελώνια, με αυτή τη σειρά: αμαρτίες της γλώσσας· ψεύδη· συκοφαντία· γαστριμαργία· οκνηρία· κλοπή· φιλαργυρία· τοκογλυφία· αδικία· φθόνος· υπερηφάνεια· οργή· μνησικακία· φόνος· μαγεία· πορνεία· μοιχεία· σοδομισμός· αίρεση· ανελεημοσύνη. Ο ίδιος ο αριθμός δεν είναι δογματικός, και διαφορετικές πηγές δίνουν διαφορετικούς αριθμούς — τα είκοσι είναι απλώς ο αριθμός της πιο γνωστής περιγραφής.
Μετά τη δοκιμασία, η ψυχή βλέπει την ομορφιά του Παραδείσου ως την ένατη ημέρα, και μετά τα βάσανα της κόλασης ως την τεσσαρακοστή. Την τεσσαρακοστή ημέρα η κρίση ολοκληρώνεται: η ψυχή παίρνει μια πρόγευση του ουρανού ή της κόλασης. Αυτή είναι η μερική κρίση — η κρίση της κάθε ψυχής ξεχωριστά. Η τελική κρίση, όλης της ανθρωπότητας μαζί, περιμένει ακόμη τη Δευτέρα Παρουσία και τη γενική ανάσταση.
2. Από πού έρχεται η διδασκαλία — και ποιοι την αμφισβητούν
Η πιο λεπτομερής περιγραφή των τελωνίων βρίσκεται στον Βίο του Βασιλείου του Νέου (κοιμ. 944), στους Βίους των Αγίων της 26ης Μαρτίου. Η Θεοδώρα, πνευματική θυγατέρα του Βασιλείου, εμφανίστηκε μετά τον θάνατό της σε έναν άλλον μαθητή του, τον λαϊκό Γρηγόριο, που είχε προσευχηθεί να μάθει τι της συνέβη — και του διηγήθηκε, με μεγάλη λεπτομέρεια, το ταξίδι της μέσα από τα τελώνια. Από τη δική της περιγραφή, όπως συνήθως συνοψίζεται, έχουμε τους είκοσι σταθμούς, τα δαιμονικά κατάστιχα και το σακούλι με το χρυσάφι.
Οι ρίζες φτάνουν πιο πίσω από τον δέκατο αιώνα. Στον Βίο του Αγίου Αντωνίου του Μεγάλου, γραμμένο από τον Αθανάσιο Αλεξανδρείας, ο Αντώνιος έχει ένα όραμα ψυχών που ανεβαίνουν προς τον ουρανό, και κάποιες σταματούν από έναν δαίμονα και ρίχνονται κάτω. Η διδασκαλία, σε κάποια μορφή, εμφανίζεται στις ομιλίες του Κυρίλλου Αλεξανδρείας, σε έναν λόγο του Αββά Ησαΐα, στην Κλίμακα και στη Φιλοκαλία. Βρίσκεται και στους ύμνους που η Εκκλησία ψάλλει ακόμη. Ένας κανόνας στον Όρθρο της Οκτωήχου, που αποδίδεται στον Άγιο Ιωάννη τον Δαμασκηνό, προσεύχεται: «Παρθένε, τὴν ὥραν τοῦ θανάτου μου ῥῦσαί με ἐκ τῶν χειρῶν τῶν δαιμόνων, καὶ τῆς κρίσεως, καὶ τῆς κατηγορίας, καὶ τῆς φοβερᾶς δοκιμασίας, καὶ τῶν πικρῶν τελωνίων, καὶ τοῦ ἀπηνοῦς ἄρχοντος, καὶ τῆς αἰωνίου καταδίκης, Θεοτόκε». Ο άγιος του δέκατου ένατου αιώνα Ιγνάτιος Μπριαντσανίνωφ επέμενε ότι η διδασκαλία είναι αποδεκτή σε όλες τις Θείες Ακολουθίες, και στέκεται στη «Δογματική της Ορθοδόξου Εκκλησίας» του Αγίου Ιουστίνου Πόποβιτς. Στους σύγχρονους υπερασπιστές της είναι ο Μητροπολίτης Ιερόθεος Βλάχος, που στο βιβλίο του Life After Death περιλαμβάνει μια ενότητα για τα τελώνια («The Taxing of Souls»), ο Άγιος Ιωάννης Μαξίμοβιτς, ο Γέρων Εφραίμ της Αριζόνας, και ο π. Σεραφείμ Ρόουζ, που με το βιβλίο του «Η ψυχή μετά τον θάνατο» έκανε τη διδασκαλία ευρέως γνωστή στα αγγλικά.
Η διδασκαλία είναι ζωγραφισμένη και στους τοίχους των εκκλησιών. Τα τελώνια εμφανίζονται στην εικονογραφία της Δευτέρας Παρουσίας — πιο γνωστά στη ρωσική παράδοση, όπου ένας όφις, ο «όφις των θλίψεων», ανεβαίνει στο κέντρο της εικόνας με έναν κρίκο για κάθε τελώνιο, και σε κάθε κρίκο γραμμένο το όνομα μιας αμαρτίας. Το θέμα ανάγεται τουλάχιστον στον δέκατο πέμπτο αιώνα, και η ίδια παράσταση βρίσκεται στις τοιχογραφίες των ξύλινων εκκλησιών του Μαραμούρες στη Ρουμανία, στις καρπαθικές και αγιορείτικες παραδόσεις, καθώς και στις τοιχογραφίες της Μονής Ρίλας στη Βουλγαρία, όπου κάθε τελώνιο ζωγραφίζεται με τους δαίμονες να εξετάζουν τις αμαρτίες της ψυχής. Μια συγγενική εικόνα είναι η πιο περίφημη από όλες: η Κλίμαξ, η εικόνα του δωδέκατου αιώνα στη Μονή Αγίας Αικατερίνης στο Σινά, όπου μοναχοί ανεβαίνουν προς τον Χριστό ενώ μαύροι δαίμονες τους τραβούν από τη σκάλα. Η Κλίμαξ εικονίζει την ασκητική ζωή — τριάντα σκαλοπάτια αρετής — όχι το πέρασμα της ψυχής μετά τον θάνατο, αλλά δείχνει τον ίδιο κόσμο: μια ανάβαση που οι δαίμονες πολεμούν σε κάθε βήμα. Αυτό έχει σημασία, γιατί στην ορθόδοξη θεολογία η εικόνα δεν είναι διακόσμηση. Η Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδος (Νίκαια Β΄, 787) δήλωσε ότι η κατασκευή των εικόνων ανήκει στην άγραφη παράδοση της Εκκλησίας, και τα πρακτικά της λένε ότι «ό,τι ο λόγος μεταδίδει με την ακοή, αυτό η τέχνη το δείχνει σιωπηλά με την εικόνα». Μια διδασκαλία που η Εκκλησία ζωγραφίζει στους τοίχους των ναών της, και θέτει μπροστά στους πιστούς κάθε χρόνο την Κυριακή της Απόκρεω, δεν είναι η γνώμη ενός θεολόγου. Δεν προκύπτει βέβαια ότι η διδασκαλία είναι δόγμα — οι εικόνες απεικονίζουν και σκηνές από τους βίους των αγίων και λεπτομέρειες που κανείς δεν διεκδικεί ως δόγμα, και τα ζωγραφισμένα τελώνια διαφέρουν σε αριθμό και μορφή από παράδοση σε παράδοση, όπως και οι γραπτές περιγραφές. Αλλά η εικονογραφία είναι ένας τρίτος μίτος, πλάι στους Πατέρες και στους ύμνους, και είναι ο μίτος που ο επισκέπτης μιας ορθόδοξης εκκλησίας μπορεί να δει με τα ίδια του τα μάτια.
Η διδασκαλία όμως είχε πάντα τους επικριτές της μέσα στην Ορθοδοξία, και η διαμάχη υπήρξε κατά καιρούς πικρή. Ο π. Μιχαήλ Αζκούλ αποκάλεσε την παρουσίαση του Ρόουζ νεογνωστικισμό. Ο Αρχιεπίσκοπος Λαζάρ Πουχάλο καταδίκασε τη διδασκαλία ως αίρεση γνωστικής ή ειδωλολατρικής προέλευσης. Ο θεολόγος Ντέιβιντ Μπέντλεϊ Χαρτ τη θεωρεί αίρεση, και ο Δρ Πωλ Λαντουσέρ υποστηρίζει ότι ο Βίος του Αγίου Βασιλείου είναι πλαστός — και ότι είναι «παραπλανητικό και λανθασμένο να παρουσιάζεται η θεολογία των τελωνίων ως "η διδασκαλία της Ορθόδοξης Εκκλησίας", όταν στην πραγματικότητα είναι μόνο μέρος της ορθόδοξης παράδοσης για τη μεταθανάτια ζωή». Η αντιπαράθεση οξύνθηκε τόσο, που τον Δεκέμβριο του 1980 η Σύνοδος των Επισκόπων της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας της Διασποράς παρενέβη, απαιτώντας να σταματήσει η αντιπαράθεση «και από τις δύο πλευρές» και απαγορεύοντας στον Πουχάλο να δίνει διαλέξεις στις ενορίες μέχρι να υπογράψει δέσμευση ικανοποιητική για τη Σύνοδο — ενώ η δική της εξέταση σημείωνε ότι μια σειρά διδασκαλιών, ανάμεσά τους η μερική κρίση, «έχουν γίνει από καιρό αποδεκτές στην Ορθόδοξη Δογματική Θεολογία», και αποκαλούσε τους τελωνιακούς σταθμούς «αρχαίες παραδόσεις». Η ίδια εξέταση πρόσθετε: «Στην πραγματικότητα, κανείς δεν μπορεί να θεμελιώσει δογματικά την ύπαρξη των τελωνίων ακριβώς σύμφωνα με τη μορφή που περιγράφεται στο όνειρο (του Γρηγορίου, όπως διηγείται στον Βίο) του Βασιλείου του Νέου».
Ο ίδιος ο Ρόουζ, πρέπει να ειπωθεί, προειδοποιούσε να μην διαβάζεται η εικόνα κατά γράμμα. Τα σπίτια, τα περίπτερα, οι ζυγαριές και οι πληρωμές είναι εικόνες, έγραφε, και οι αριθμοί και τα στάδια είναι ένας γενικός κανόνας μάλλον παρά νόμος: οι άγιοι, ανεξάρτητοι από τα γήινα, αρχίζουν συχνά την ανάβασή τους αμέσως, και πολλές καταγεγραμμένες περιπτώσεις απλώς δεν ακολουθούν το σχήμα. Ο π. Θωμάς Χόπκο έθεσε τη διδασκαλία στην πιο γενική της μορφή: μετά τον θάνατο οι δαίμονες προσπαθούν να καταδικάσουν την ψυχή για αμετανόητη αμαρτία και ανειλικρίνεια, ενώ οι άγγελοι και οι προσευχές των ζωντανών βοηθούν την ψυχή να σταθεί σε αληθινή μετάνοια. Ο ποιμαντικός σκοπός της διδασκαλίας, όπως δείχνουν οι νεκρώσιμοι ύμνοι, είναι να προκαλέσει μετάνοια και προσευχή — όχι τρόμο. Αν πετυχαίνει αυτόν τον σκοπό είναι ένα δίκαιο ερώτημα, και είναι αυτό που πιάνει η επόμενη ενότητα.
3. Τι λέει η Γραφή
Υπάρχει πρώτα κοινό έδαφος, και έχει σημασία. Η Γραφή συμφωνεί ότι άγγελοι συνοδεύουν την ψυχή που φεύγει: ο Λάζαρος «μεταφέρθηκε από τους αγγέλους στον κόλπο του Αβραάμ» (Λουκά 16:22). Συμφωνεί ότι μετά τον θάνατο ακολουθεί η κρίση: «είναι ορισμένο για τον άνθρωπο μια φορά να πεθάνει, και μετά από αυτό έρχεται η κρίση» (Εβραίους 9:27). Και συμφωνεί ότι υπάρχει κατήγορος: η Αποκάλυψη ονομάζει τον Σατανά «τον κατήγορο των αδελφών μας» (Αποκάλυψη 12:10). Η διαφωνία δεν είναι για το αν η ψυχή κρίνεται, αλλά για το ποιος κρίνει, με ποια βάση, και αν ο πιστός μπορεί να ξέρει το αποτέλεσμα σήμερα.
Η πρώτη διαφορά είναι ο ληστής στον σταυρό. «Αλήθεια σου λέω, σήμερα θα είσαι μαζί μου στον παράδεισο» (Λουκά 23:43). Κανένας σταθμός, καμία καθυστέρηση, καμία δοκιμασία, καμία τεσσαρακοστή ημέρα — σήμερα, και μαζί με τον ίδιο τον Χριστό. Η ίδια αμεσότητα διατρέχει και την προσδοκία των αποστόλων για τον θάνατο. Η επιθυμία του Παύλου ήταν «να φύγω και να είμαι μαζί με τον Χριστό, γιατί αυτό είναι πολύ καλύτερο» (Φιλιππησίους 1:23), και γράφει ότι το να είμαστε «μακριά από το σώμα» είναι το να είμαστε «μαζί με τον Κύριο» (Β΄ Κορινθίους 5:8). Μια ψυχή που πρέπει να περάσει είκοσι εξετάσεις, σε οποιαδήποτε από τις οποίες μπορεί να αρπαχτεί, δεν είναι η ψυχή που περιγράφει ο Παύλος — και ο Παύλος, που ονομάζει τον εαυτό του τον χειρότερο από τους αμαρτωλούς, περιμένει να είναι με τον Χριστό, όχι να ζυγιστεί.
Η δεύτερη διαφορά είναι ποιος απαντά στην κατηγορία. Στα τελώνια οι άγγελοι απολογούνται για την ψυχή, και τα καλά της έργα και οι προσευχές των ζωντανών ζυγίζονται απέναντι στο δαιμονικό κατάστιχο. Η Γραφή δίνει στον πιστό έναν διαφορετικό συνήγορο: «έχουμε παράκλητο μπροστά στον Πατέρα, τον Ιησού Χριστό τον δίκαιο. Αυτός είναι ο ιλασμός για τις αμαρτίες μας» (Α΄ Ιωάννου 2:1–2). Η κατηγορία δεν απαντιέται με έναν ισολογισμό έργων, αλλά με ένα πρόσωπο — και το ερώτημα του Παύλου στέκεται πάνω από όλη τη σκηνή: «Ποιος θα φέρει κατηγορία εναντίον των εκλεκτών του Θεού; Ο Θεός είναι που δικαιώνει. Ποιος θα καταδικάσει; Ο Χριστός Ιησούς που πέθανε — και μάλιστα αναστήθηκε — που είναι στα δεξιά του Θεού και μεσιτεύει για μας» (Ρωμαίους 8:33–34). Τα τελώνια δίνουν την κατηγορία στους δαίμονες· η προς Ρωμαίους δίνει την ετυμηγορία στον Θεό, που ήδη έχει δικαιώσει.
Η τρίτη διαφορά είναι το ίδιο το κατάστιχο. Οι δαίμονες στην περιγραφή της Θεοδώρας κρατούν χαρτιά, και μόνο οι μετανοημένες αμαρτίες σβήνονται. Η προς Κολοσσαείς λέει ότι ολόκληρο το κατάστιχο έχει φύγει: ο Θεός συγχώρεσε όλα τα παραπτώματά μας, «ακυρώνοντας το χειρόγραφο του χρέους που ήταν εναντίον μας με τις διατάξεις του», και το κάρφωσε στον Σταυρό — και με την ίδια πράξη «αφόπλισε τις αρχές και τις εξουσίες και τις εξέθεσε δημόσια» (Κολοσσαείς 2:13–15). Ο κατήγορος δεν πήρε τελωνείο σε κάθε σταθμό· ρίχτηκε κάτω (Αποκάλυψη 12:10), και με τον θάνατο ο Χριστός «κατήργησε αυτόν που έχει την εξουσία του θανάτου, δηλαδή τον διάβολο, και ελευθέρωσε όλους όσοι με τον φόβο του θανάτου ήταν υποδουλωμένοι σε όλη τους τη ζωή» (Εβραίους 2:14–15). Μια διδασκαλία που αποκαθιστά την εξουσία του κατηγόρου μετά τον θάνατο, και κάνει τη μοίρα του πιστού να εξαρτάται από την κατάσταση του καταστίχου την τελευταία στιγμή, δίνει πίσω με το ένα χέρι ό,τι ο Σταυρός πήρε με το άλλο.
Η τέταρτη διαφορά είναι η βεβαιότητα. Ο Ιησούς λέει: «όποιος ακούει τον λόγο μου και πιστεύει σ' αυτόν που με έστειλε έχει αιώνια ζωή. Δεν έρχεται σε κρίση, αλλά έχει περάσει από τον θάνατο στη ζωή» (Ιωάννη 5:24). Ο πιστός έχει ήδη περάσει από τον θάνατο στη ζωή. Τα τελώνια αναβάλλουν αυτή τη βεβαιότητα ως την τεσσαρακοστή ημέρα και την κάνουν να εξαρτάται από τις προσευχές των άλλων — η ίδια η Θεοδώρα λέει ότι δεν θα τα είχε καταφέρει χωρίς τις προσευχές του πνευματικού της πατέρα. Η Γραφή ποτέ δεν ζητάει από τον ετοιμοθάνατο πιστό να περιμένει να δει, ή να ελπίζει ότι οι άλλοι θα προσευχηθούν αρκετά. Του δίνει τον λόγο του ίδιου του Χριστού, σήμερα.
Η πέμπτη διαφορά είναι η πληρωμή. Τα τελώνια κάνουν την ψυχή να πληρώσει για να περάσει από τους δαίμονες — τα καλά της έργα και οι προσευχές των ζωντανών είναι το νόμισμα, και αν δεν φτάσουν, οι δαίμονες την αρπάζουν. Η Γραφή λέει ότι το τίμημα έχει ήδη πληρωθεί, ολόκληρο, και δεν οφειλόταν ποτέ στους δαίμονες: «αγοραστήκατε με τίμημα» (Α΄ Κορινθίους 6:20), και το τίμημα ήταν η ίδια η ζωή του Χριστού, που ήρθε «να δώσει τη ζωή του λύτρο για πολλούς» (Μάρκος 10:45). Ο διάβολος δεν είναι δανειστής με απαίτηση πάνω στον πιστό — «έρχεται ο άρχοντας του κόσμου τούτου», είπε ο Ιησούς, «και δεν έχει καμιά εξουσία πάνω μου» (Ιωάννης 14:30) — και ό,τι δεν έχει πάνω στον Χριστό, δεν το έχει ούτε πάνω σε όσους είναι του Χριστού. Η Θεοδώρα χρειάστηκε το χρυσάφι άλλου για να περάσει· ο πιστός κρατά κάτι καλύτερο — «το δώρο του Θεού είναι αιώνια ζωή στον Χριστό Ιησού, τον Κύριό μας» (Ρωμαίους 6:23) — και στον Σταυρό η πληρωμή τελείωσε: «Τετέλεσται» (Ιωάννης 19:30). Μια διδασκαλία που στέλνει τον ετοιμοθάνατο πιστό να πληρώσει τους δαίμονες αυτό που ο Χριστός έχει ήδη πληρώσει, δεν είναι το ευαγγέλιο· είναι το ευαγγέλιο αναιρεμένο.
Γιατί έχει σημασία — τρεις ερωτήσεις
Τίποτα από αυτά δεν είναι αφηρημένο. Για κάποιον που σκέφτεται την Ορθοδοξία, τα τελώνια είναι το ερώτημα τι θα αντιμετωπίσει πραγματικά την ώρα του θανάτου — και τι θα τον διδάξουν να περιμένει. Τρεις ερωτήσεις αξίζει να τις πάρει μαζί του σε αυτή την απόφαση.
Ποιος θα μιλήσει για σένα; Άγγελοι που ζυγίζουν τα έργα σου απέναντι σε ένα δαιμονικό κατάστιχο — ή ο Χριστός, ο Παράκλητός σου, που το αίμα του απαντάει σε κάθε κατηγορία; Οι δύο εικόνες δεν περιγράφουν το ίδιο δικαστήριο.
Τι θα σε περάσει απέναντι; Ο ισολογισμός της ζωής σου, μαζί με τις προσευχές των ζωντανών, με το αποτέλεσμα αβέβαιο ως την τεσσαρακοστή ημέρα — ή το τελειωμένο έργο του Σταυρού, που ακύρωσε το κατάστιχο ολοκληρωτικά; Το ένα αφήνει τον ετοιμοθάνατο πιστό να ελπίζει· το άλλο τον αφήνει να ξέρει.
Μπορείς να το ξέρεις σήμερα; Ο ληστής άκουσε «σήμερα θα είσαι μαζί μου στον παράδεισο». Αν η απάντηση σε αυτό το ερώτημα πρέπει να περιμένει είκοσι σταθμούς και σαράντα ημέρες, τότε η βεβαιότητα δεν είναι κάτι που ο πιστός μπορεί να έχει σε αυτή τη ζωή — και ο φόβος του θανάτου, που η προς Εβραίους λέει ότι ο Χριστός ήρθε να καταργήσει, ξαναπαίρνει τον έλεγχο.
Αυτή είναι η συζήτηση για την οποία υπάρχει αυτή η σειρά.
Πηγές: Η διδασκαλία όπως διατυπώνεται εδώ ακολουθεί τις συνήθεις ορθόδοξες περιγραφές: τον Βίο του Βασιλείου του Νέου (κοιμ. 944) και το όραμα της Θεοδώρας όπως συνήθως συνοψίζεται, με τα είκοσι τελώνια και τις προσευχές του πνευματικού της πατέρα· τον Αρχιεπίσκοπο Ιωάννη Μαξίμοβιτς, «Η ζωή μετά τον θάνατο» (1965), τυπωμένο από τον Ιερομόναχο Σεραφείμ Ρόουζ ως το τελευταίο κεφάλαιο της «Ψυχής μετά τον θάνατο» (1980)· τη διδαχή στον Άγιο Μακάριο τον Αλεξανδρέα για την τρίτη, την ένατη και την τεσσαρακοστή ημέρα· τον κανόνα της Οκτωήχου που αποδίδεται στον Άγιο Ιωάννη τον Δαμασκηνό («τα πικρά τελώνια»)· τον Άγιο Ιγνάτιο Μπριαντσανίνωφ, τη «Δογματική της Ορθοδόξου Εκκλησίας» του Αγίου Ιουστίνου Πόποβιτς, και τον Μητροπολίτη Ιερόθεο Βλάχο ανάμεσα στους υπερασπιστές της· τη σύνοψη του π. Θωμά Χόπκο για τη διδασκαλία στη γενική της μορφή. Η ίδια η απαίτηση πληρωμής διατυπώνεται από τον Κλήμη Αλεξανδρείας (Στρώματα 4.18: «οἱ τὸ τέλος ἀπαιτοῦντες»), τις Μακαριανές Ομιλίες (14.15: όπως οι τελώνες κρατούν τους περαστικούς και τους εκβιάζουν, έτσι και οι δαίμονες αρπάζουν τις ψυχές), και την περιγραφή της Θεοδώρας (έκδοση Dumbarton Oaks, 2014), όπου οι δαίμονες απαιτούν πληρωμή για τις απάτες της και το χρυσάφι του Βασιλείου την ελευθερώνει από τα χρέη της. Η χρήση που λέει τους ίδιους τους δαίμονες τελώνια είναι του Αγίου Μακαρίου (όπως τον παραθέτει ο Αρχιεπίσκοπος Χριστόδουλος, Η ζωή μετά θάνατον) και του Μητροπολίτη Ιεροθέου Βλάχου (Η ζωή μετά τον θάνατο). Η αντιπαράθεση τεκμηριώνεται στην επισκόπηση «Aerial toll house» της Wikipedia (υποστηρικτές και επικριτές με τα ονόματά τους, ανάμεσά τους ο Ντέιβιντ Μπέντλεϊ Χαρτ, ο Πωλ Λαντουσέρ, ο Αρχιεπίσκοπος Λαζάρ Πουχάλο και ο π. Μιχαήλ Αζκούλ) και στη δήλωση του Δεκεμβρίου 1980 της Συνόδου των Επισκόπων της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας της Διασποράς. Η εικονογραφία ακολουθεί τη Ραλούκα Μπετέα, «The Trial of the Soul» (2011), για τα τελώνια στις τοιχογραφίες της Δευτέρας Παρουσίας στις ξύλινες εκκλησίες του Μαραμούρες στη Ρουμανία· την ανάλυση του Μπόρις Κ. Κνόρρε για μια εικόνα της Δευτέρας Παρουσίας του 17ου αιώνα από το Γιαροσλάβλ (ο «όφις των θλίψεων»)· και το κεφάλαιο για την εικονογραφία του βιβλίου The Departure of the Soul (Ιερά Μονή Αγίου Αντωνίου, 2017), που καλύπτει τις αγιορείτικες, καρπαθικές, ρωσικές και ρουμανικές παραδόσεις· το απόσπασμα από τη Νίκαια Β΄ είναι από την Πράξη 6 της Ζ΄ Οικουμενικής Συνόδου (787). Ειλικρινή όρια: αυτό το κείμενο βασίζεται σε δημοσιευμένες συνοψίσεις και δευτερογενείς πηγές, όχι σε νέα ανάγνωση του βιβλίου του Ρόουζ ολόκληρου ή του Βίου του Βασιλείου του Νέου στο πρωτότυπο· τα είκοσι τελώνια απαριθμούνται όπως συνήθως δίνονται, και ο αριθμός δεν είναι δογματικός· η θέση της διδασκαλίας αμφισβητείται μέσα στην Ορθοδοξία, και το κείμενο διατυπώνει τη διαφωνία αντί να τη λύνει· οι παραπομπές στη Γραφή αποδίδονται σε σύγχρονη ελληνική απόδοση, κοντά στο ελληνικό κείμενο της Καινής Διαθήκης.
Σχετική ανάγνωση: Τι διδάσκει η Ορθοδοξία για τη σωτηρία — για τη σωτηρία· Η Ορθόδοξη σωτηριολογία μέσα από την σκοπιά της Ευαγγελικής θεολογίας — τέσσερις ομιλίες του αιδ. Γιώτη Κανταρτζή για τη σωτηρία στην ορθόδοξη θεολογία, με βίντεο και χρονοσημειωμένα κύρια σημεία· Εκκλησιολογία — εννέα ομιλίες του Σωτήρη Μπούκη για το τι είναι η Εκκλησία· Σε διάλογο με την Ορθοδοξία — η σειρά στην οποία ανήκει αυτό το κείμενο, με τα θέματα που έρχονται: οι εικόνες, τα λείψανα, η Θεοτόκος, τα μυστήρια, η προσευχή στους αγίους, τα αναθέματα.
Έρευνα και σύνταξη με τη βοήθεια του Muse, ενός βοηθού τεχνητής νοημοσύνης. Κάθε ισχυρισμός ελέγχεται στις πηγές του, και κάθε άρθρο εγκρίνεται από τον Άρη Αγγελακόπουλο πριν από τη δημοσίευση.