Τι διδάσκει η Ορθοδοξία για τη σωτηρία
Η σωτηρία είναι το σωστό σημείο για να ξεκινήσει αυτή η σειρά. Εδώ οι δύο παραδόσεις χωρίζουν πιο φανερά — και εδώ η διαφορά παρεξηγείται πιο εύκολα. Ένας ευαγγελικός που θα μπει σε μια ορθόδοξη εκκλησία θα ακούσει γνώριμες λέξεις: χάρη, πίστη, Σταυρός, μυστήρια, αιώνια ζωή. Οι λέξεις είναι ίδιες. Αυτό που σημαίνουν, και πώς δένονται μεταξύ τους, δεν είναι πάντα το ίδιο. Αυτό το κείμενο διατυπώνει πρώτα την ορθόδοξη διδασκαλία, δίκαια και από τις δικές της πηγές, και ρωτάει μετά τι λέει η Γραφή — συμπεριλαμβανομένων των σημείων όπου οι δύο χωρίζουν.
Οδηγός μας είναι η διδακτική σειρά που υπάρχει ήδη σε αυτόν τον ιστότοπο: τέσσερις ομιλίες του αιδ. Γιώτη Κανταρτζή, ποιμένα της Α΄ Ευαγγελικής Εκκλησίας Αθηνών, για την ορθόδοξη σωτηριολογία. Ο Κανταρτζής κάνει αυτό που θέλει να κάνει αυτή η σειρά σε όλη της την πορεία: πιάνει στα σοβαρά τους πραγματικούς ορθόδοξους θεολόγους — πάνω απ' όλα τον Κάλλιστο Γουέαρ, τον Ιωάννη Μεγιεντόρφ, τον Βλαδίμηρο Λόσκυ και τον Νίκο Ματσούκα — παίρνει τη θέση τους στα σοβαρά, και μετά απαντάει. Όπου ένας ισχυρισμός παρακάτω προέρχεται από κάποιον από αυτούς, αναφέρεται το όνομά του. Όπου πρόκειται για τη δική του ανάγνωση του Κανταρτζή, αυτό λέγεται κι αυτό.
1. Το πρόβλημα: τι πήγε στραβά στην Πτώση
Το πρώτο σημείο του Κανταρτζή είναι ότι οι δύο παραδόσεις διαφωνούν για το πρόβλημα πριν διαφωνήσουν για τη θεραπεία. Αν διαφωνούμε για το τι συνέβη στην Πτώση, θα διαφωνούμε και για το τι είναι η σωτηρία και πώς βιώνεται.
Η Δύση — προτεστάντες και ρωμαιοκαθολικοί, ως κληρονόμοι του Αυγουστίνου — μιλάει για αρχέγονο αμάρτημα: αυτό που συνέβη στην Εδέμ μας αφορά άμεσα. Γεννιόμαστε ένοχοι, κάτω από την κυριαρχία της αμαρτίας, και η τιμωρία της αμαρτίας είναι ο αιώνιος θάνατος. Αυτή είναι η θέση που διατυπώνει η Ομολογία Πίστεως της Ελληνικής Ευαγγελικής Εκκλησίας, την οποία παραθέτει ο Κανταρτζής: ο άνθρωπος πλάστηκε αθώος, διάλεξε το κακό, η σχέση του με τον Θεό έσπασε, και κανείς δεν μπορεί να σωθεί παρά μόνο με τη χάρη του Θεού.
Η Ανατολή μιλάει αντίθετα για προπατορικό αμάρτημα. Η αμαρτία των προπατόρων χωρίζεται από εμάς: κληρονομούμε μόνο τις συνέπειές της — τη φθορά, τον θάνατο, τη θνητότητα. Η αμαρτία, όπως την παρουσιάζει ο Ματσούκας, δεν είναι πρώτα ηθικό και νομικό ζήτημα — ενοχή, ένα χρέος που πρέπει να πληρωθεί — αλλά εξέγερση, μια υπερήφανη αυτοθέληση που ζητάει ισότητα με τον Θεό: ρήξη σχέσεων, απώλεια της θεοποιού ενέργειας, σκότισμα του νου. Η Πτώση δεν είναι τόσο πτώση από μια θέση όσο αποτυχία να εκπληρώσει ο άνθρωπος την κλήση του. Έχει την εικόνα του Θεού· η ομοίωση — η θέωση — είναι ένας στόχος που μένει να κατακτηθεί. Ο άνθρωπος σκόνταψε και έχασε ένα μελλοντικό αγαθό. Ο θάνατος, σε αυτή την αντίληψη, δεν είναι τιμωρία που επιβάλλει ο Θεός, αλλά εισβολή, η φυσική συνέπεια της απομάκρυνσης από τον Θεό, που είναι η ζωή. Η εικόνα του Ειρηναίου, που παραθέτει ο Κανταρτζής, είναι ενός ανώριμου παιδιού και ενός πατέρα που περιθάλπει το άρρωστο παιδί του αντί να το τιμωρεί.
Η ευαγγελική αντίρρηση δεν αφορά τα σημεία αυτής της εικόνας που είναι αληθινά. Ότι η αμαρτία σπάει τις σχέσεις, σκοτίζει τον νου και καταλήγει στον θάνατο είναι κοινό έδαφος. Η αντίρρηση αφορά αυτό που η εικόνα αφήνει έξω. Το κεφάλαιο 5 της προς Ρωμαίους μιλάει όχι μόνο για συνέπειες αλλά για παράβαση, κρίση και καταδίκη (Ρωμαίους 5:15, 16, 18) — γλώσσα που δεν χωράει σε μια Πτώση όπου τίποτα δεν μας καταλογίστηκε. Και ο Κανταρτζής θέτει ένα αιχμηρό ερώτημα: αν ο θάνατος ήταν απλώς η αυτόματη συνέπεια της απομάκρυνσης από τον Θεό, ο διάβολος — απομακρυσμένος από τον Θεό εντελώς — δεν θα ήταν ακόμα ζωντανός. Συμβαίνει κάτι περισσότερο από απόσταση, και η Γραφή το ονομάζει ενοχή μπροστά σε έναν άγιο Θεό.
2. Ο Σταυρός: θρίαμβος — και θυσία
Αφού το πρόβλημα κατανοείται διαφορετικά, διαφορετικά κατανοείται και ο Σταυρός. Για την Ορθοδοξία, ο Σταυρός είναι πρώτα απ' όλα θρίαμβος και νίκη πάνω στον θάνατο. Το αναστάσιμο τροπάριο το λέει σε μία γραμμή: «Χριστός ανέστη εκ νεκρών, θανάτῳ θάνατον πατήσας, και τοις εν τοις μνήμασι ζωήν χαρισάμενος». Ο Γουέαρ επιμένει ότι σταύρωση και ανάσταση δεν χωρίζονται, αλλά είναι μία ενιαία πράξη: ο Γολγοθάς βλέπεται πάντα στο φως του κενού τάφου, και ο Χριστός είναι ο νικητής Βασιλιάς που θριαμβεύει ακριβώς μέσα από τη σταύρωσή του.
Ο Μεγιεντόρφ, στη Βυζαντινή Θεολογία, δίνει το ιστορικό υπόβαθρο: η βυζαντινή θεολογία δεν ανέπτυξε ποτέ με σημαντικό τρόπο τη διδασκαλία του Παύλου για τη δικαίωση στις προς Ρωμαίους και Γαλάτες. Οι Έλληνες Πατέρες δεν έβαλαν στο κέντρο τη λύτρωση μέσω της υποκατάστασης· κατάλαβαν τον Σταυρό μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο της νίκης πάνω στον θάνατο και του αγιασμού. Ο Γρηγόριος ο Ναζιανζηνός το έθεσε όπως τον παραθέτει ο Κανταρτζής: «Χρειαζόμασταν έναν Θεό που σαρκώθηκε και πέθανε, για να ζήσουμε εμείς».
Η ευαγγελική απάντηση εδώ είναι: ναι — αλλά όχι μόνο αυτό. Η νίκη πάνω στον θάνατο είναι πραγματική, και κάθε περιγραφή του Σταυρού που τη χάνει είναι φτωχότερη. Αν όμως το πρόβλημα ήταν μόνο η θνητότητα, οποιοσδήποτε θάνατος θα αρκούσε. Γιατί τότε αυτός ο συγκεκριμένος θάνατος, με την ποινική και νομική του διάσταση; Στο Ρωμαίους 3:25-26 διαβάζουμε ότι ο Θεός όρισε τον Χριστό ως ιλαστήριο μέσω της πίστης, δείχνοντας ότι είναι και δίκαιος και δικαιώνει αυτόν που πιστεύει. Στην Α΄ Πέτρου 3:18 διαβάζουμε «δίκαιος υπέρ αδίκων». Η Κολοσσαείς 2:13-15 κρατάει και τα δύο μαζί σε ένα μόνο χωρίο: ο Θεός συγχώρεσε τα παραπτώματά μας, ακύρωσε το χειρόγραφο του χρέους καρφώνοντάς το στον Σταυρό, και αφόπλισε τις αρχές και τις εξουσίες στον θρίαμβό του. Το ίδιο κάνει και η Εβραίους 2:14-18: με τον θάνατο ο Χριστός κατήργησε αυτόν που έχει την εξουσία του θανάτου, τον διάβολο, και ελευθέρωσε όσους ο φόβος του θανάτου κρατούσε στη δουλεία. Ο Σταυρός είναι θρίαμβος (Christus Victor) και θυσία — και αυτός που ενεργεί είναι ο Τριαδικός Θεός, όχι, όπως τόνιζε ο Τζον Στοτ, ένας παθητικός Πατέρας που πρέπει να εξευμενιστεί. Η αγάπη έρχεται πρώτη — «τόσο αγάπησε ο Θεός τον κόσμο» (Ιωάννη 3:16) — αλλά η αγάπη περιέχει την αγιότητα, και η αγιότητα εκφράζεται με οργή (Ιωάννη 3:36). Το ποτήριο της Γεθσημανή είναι το ποτήριο της κρίσης του Θεού στην Παλαιά Διαθήκη, που ο Χριστός το πίνει στον Σταυρό.
3. Ο στόχος: η θέωση
Για την ορθόδοξη θεολογία η κεντρική λέξη για την εμπειρία της σωτηρίας είναι η θέωση — το να γίνουμε σαν τον Θεό — όπως η δικαίωση είναι κεντρική για την προτεσταντική θεολογία. Όμως, όπως δείχνει ο Νόρμαν Ράσελ, δεν εννοούν όλοι το ίδιο πράγμα με αυτή τη λέξη, οπότε χρειάζεται ξετύλιγμα. Ο Κανταρτζής ξεχωρίζει δύο έννοιες. Η θέωση ως ηθική τελείωση — το να γινόμαστε όλο και περισσότερο σαν τον Θεό, με βασική έννοια τη μίμηση — είναι σχεδόν συνώνυμη με αυτό που οι ευαγγελικοί ονομάζουν αγιασμό, ένα ταξίδι ζωής προς το να γίνουμε σαν τον Θεό. Αυτό είναι κοινό έδαφος, με μία επιφύλαξη: στην ορθόδοξη θεολογία η θέωση, ή αγιασμός, ταυτίζεται με τη σωτηρία την ίδια, δεν είναι ένα στάδιο μετά από αυτήν.
Η θέωση ως οντολογική αλλαγή πάει πιο πέρα: «να υπάρχει κατά τον τρόπο του ακτίστου», όπως το διατυπώνει ο Χρήστος Γιανναράς — μια πραγματική μετοχή στον Θεό. Η διάκριση του Γρηγορίου Παλαμά ανάμεσα στην ουσία και τις ενέργειες του Θεού, από τον 14ο αιώνα, είναι αυτό που κάνει αυτή τη μετοχή δυνατή χωρίς πανθεϊσμό: ο άνθρωπος ποτέ δεν μετέχει στην ουσία του Θεού, αλλά στις άκτιστες ενέργειές του, που είναι η πραγματική φανέρωση του Θεού. Στις ησυχαστικές έριδες στο Άγιο Όρος, μοναχοί μαρτυρούσαν ότι έβλεπαν ένα φως στην προσευχή — αν είναι άκτιστο φως, υπάρχει πραγματική μετοχή, μια θεωτική εμπειρία.
Η ευαγγελική απάντηση είναι ναι και όχι. Η οντολογική αλλαγή ανήκει στη βιβλική εικόνα της σωτηρίας — Ρωμαίους 8:30, «όσους δικαίωσε, αυτούς και δόξασε», και Φιλιππησίους 3:20-21, όπου ο Χριστός θα μεταμορφώσει το ταπεινό μας σώμα για να γίνει σύμμορφο με το ένδοξο σώμα του — αλλά η διαφωνία είναι για το πώς και το πότε συμβαίνει. Το πιο δύσκολο σημείο είναι η ησυχαστική θέα του ακτίστου φωτός: είναι αυτό που η Γραφή παρουσιάζει ως εμπειρία του πιστού; Στη Μεταμόρφωση ο Λόγος του Θεού είναι στο κέντρο — ο Μωυσής, ο Ηλίας, η φωνή από τον ουρανό — όχι κάτι να παρακαμφθεί, αλλά ο ίδιος ο δρόμος. Και ο Παύλος δεν αναζήτησε την εμπειρία του στον δρόμο για τη Δαμασκό· ήρθε σε αυτόν. Η θέωση ανήκει επίσης σε ένα ευρύτερο θεολογικό ψηφιδωτό και δεν μπορεί να αποκοπεί και να χρησιμοποιηθεί μόνη της — πάνω απ' όλα, το ερώτημα πώς φτάνει εκεί ένας συνηθισμένος άνθρωπος. Ο Κανταρτζής διηγείται πως ένας επίσκοπος ρώτησε τον Ράσελ, στην Αθήνα, πώς ένας παντρεμένος με τρία παιδιά, δουλειά και χρέη θα μπορούσε να ζήσει τον ασκητικό δρόμο της θέωσης· η απάντηση ήταν ένα αμήχανο χαμόγελο. Η απλούστερη απάντηση του Γουέαρ στο «πώς μπορώ να γίνω Θεός;» ήταν: «Πήγαινε στην εκκλησία, μετέχε στα μυστήρια, προσευχήσου στον Θεό, διάβαζε τα Ευαγγέλια, τήρει τις εντολές» — «κάνε ό,τι μπορείς, και ο Θεός θα κάνει τα υπόλοιπα».
4. Πώς, λοιπόν, σωζόμαστε;
Η τελευταία ομιλία στρέφεται στο πρακτικό ερώτημα, με οδηγό το βιβλιαράκι του Γουέαρ Πώς σωζόμαστε; Όταν τον ρώτησαν «έχεις σωθεί;», ο Γουέαρ απάντησε: «Ελπίζω, με τη χάρη του Θεού, να σωθώ· βρίσκομαι στη διαδικασία της σωτηρίας». Στην ορθόδοξη θεολογία η σωτηρία είναι μια διαδικασία, που ολοκληρώνεται μόνο στο τέλος της πορείας. Ο Κανταρτζής ονομάζει τρία σημεία διαφοράς από την προτεσταντική αντίληψη: τη λογική της συνέργειας απέναντι στο παράδοξο της χάρης· τον έντονο ρεαλισμό της μυστηριακής ζωής· και την έλλειψη βεβαιότητας.
Συνέργεια είναι η ιδέα ότι ο άνθρωπος συνεργάζεται με τη χάρη του Θεού στη σωτηρία του. Ο Νικόλαος Καβάσιλας, στις ομιλίες του για τη Θεοτόκο, παρουσιάζει την Παρθένο να πραγματοποιεί μέσα της και να προσφέρει στον Θεό αυτά που προσέλκυσαν τον Δημιουργό — μια άσπιλη ζωή, καθαρότητα — ώστε ήταν δίκαιο να γίνει μητέρα του Κυρίου. Ο Λόσκυ αρνείται ότι αυτό είναι αξία, επιμένοντας ότι η σωτηρία παραμένει δώρο· η άποψη του Κανταρτζή είναι ότι τα όρια θολώνουν. Ο Λούθηρος, σχολιάζοντας το Μεγαλυνάριο (Λουκά 1), είδε τη Μαρία ως σκεύος εκλογής ακριβώς εξαιτίας της αναξιότητάς της: ο Θεός «δεν βρίσκει, αλλά δημιουργεί μέσα μας αυτό που του είναι ευάρεστο».
Μυστηριακός ρεαλισμός: στο Περί της εν Χριστώ ζωής του Καβάσιλα, η ένωση με τον Χριστό πραγματοποιείται μέσα από τα μυστήρια — το βάπτισμα δίνει την ύπαρξη εν Χριστώ, το χρίσμα τελειοποιεί τον νεογέννητο μεταδίδοντας την ενέργεια για αυτή τη ζωή, η Ευχαριστία τη συντηρεί. Τα μυστήρια τρέφουν την πίστη και είναι μέσα χάρης· αυτό που βρίσκει ο Κανταρτζής να λείπει είναι η υπαρξιακή διάσταση της πίστης — τα μυστήρια από μόνα τους δεν μας εισάγουν στη ζωή του Θεού. Και η αποκλειστική εκκλησιολογία που τα συνοδεύει συνεπάγεται ότι δεν υπάρχει σωτηρία έξω από την Ορθόδοξη Εκκλησία.
Βεβαιότητα: για τους ευαγγελικούς η βεβαιότητα είναι κεντρική — διακριτή από την ασφάλεια, το ερώτημα αν η σωτηρία μπορεί να χαθεί, στο οποίο οι ευαγγελικοί διαφωνούν μεταξύ τους. Στην Ορθοδοξία, η σωτηρία ως διαδικασία σημαίνει ότι κανείς δεν μπορεί να πει «έχω σωθεί». Ο Γουέαρ γράφει ότι λίγοι έχουν θεωθεί σε αυτή τη ζωή, και — σημειώνει ο Κανταρτζής — η Ορθόδοξη Εκκλησία του δεν περιέχει καμία αναφορά στη δικαίωση. Τα ίδια του τα λόγια είναι: «Μένω ανάμεσα στην ελπίδα και τον φόβο ως την τελευταία στιγμή του θανάτου». Η σειρά διαφέρει, παρατηρεί ο Κανταρτζής: για τον Γουέαρ, το έργο του Χριστού είναι τέλειο αλλά εγώ είμαι ατελής, οπότε δεν μπορώ να έχω βεβαιότητα· στην προτεσταντική θεολογία, εγώ είμαι ατελής αλλά το έργο του Θεού είναι τέλειο, οπότε θεμελιωμένος σε αυτό μπορώ να έχω βεβαιότητα. Οι Φιλιππησίους 2:12-13 κρατούν την ένταση: «Με φόβο και τρόμο κατεργάζεσθε τη σωτηρία σας· γιατί ο Θεός είναι που ενεργεί μέσα σας» — εργάζομαι επειδή ο Θεός ήδη εργάζεται μέσα μου. Και η ανακάλυψη του Λούθηρου διαβάζοντας την προς Ρωμαίους ήταν ότι η δικαιοσύνη του Θεού δεν είναι η δικαιοσύνη που απαιτεί ο Θεός, αλλά δικαιοσύνη ως δώρο που λαμβάνεται με την πίστη — «σαν να άνοιξαν οι πύλες του ουρανού». Χωρίς αυτή τη γλώσσα, η εμπειρία της βεβαιότητας χάνεται. Η δικαίωση και ο αγιασμός πρέπει να διακρίνονται, όχι να συγχέονται: «Προσπαθώ να καταλάβω εκείνο για το οποίο με κατέλαβε ο Χριστός» (Φιλιππησίους 3:12) — όπως ο άσωτος υιός, που είναι υιός από τη στιγμή που ο πατέρας του τον αγκαλιάζει, αν και πρέπει να ξαναμάθει πώς να ζει ως υιός.
Ο Κανταρτζής κλείνει τη σειρά εκεί που ξεκίνησε — με τον Σταυρό, και με μια προσευχή. Η Ευχή του Ιησού, «Κύριε Ιησού Χριστέ, Υιέ του Θεού, ελέησόν με τον αμαρτωλό», εκφράζει μετάνοια και συντριβή. Αυτό που λείπει, λέει, είναι η στιγμή να πούμε «ευχαριστώ, γιατί ελεήθηκα». Ο Παύλος το λέει στην Α΄ Τιμόθεον 1:12-16: «Ευχαριστώ τον Χριστό Ιησού τον Κύριό μας… αν και κάποτε ήμουν βλάσφημος και διώκτης και βίαιος άνθρωπος, ελεήθηκα… Ο Χριστός Ιησούς ήρθε στον κόσμο να σώσει αμαρτωλούς — από τους οποίους πρώτος είμαι εγώ. Αλλά γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο ελεήθηκα». Κάποια στιγμή ο πιστός πρέπει να μπορεί να πει: «Κύριε, ελέησον — αλλά δόξα στο όνομά σου, γιατί ελεήθηκα».
Γιατί έχει σημασία — τρεις ερωτήσεις
Τίποτα από αυτά δεν είναι αφηρημένο. Για κάποιον που σκέφτεται την Ορθοδοξία, είναι το ερώτημα τι στην πραγματικότητα θα αναλάβει — όχι πρώτα η λατρεία ή οι εικόνες, αλλά η απάντηση στο «πώς σώζομαι, και πώς το ξέρω;» Τρεις ερωτήσεις αξίζει να τις πάρει μαζί του σε αυτή την απόφαση.
Μπορείς να πεις «ελεήθηκα» — ή μόνο «ελπίζω να ελεηθώ»; Αν η σωτηρία είναι μια διαδικασία που τελειώνει μόνο με τον θάνατο, η βεβαιότητα είναι, εξ ορισμού, πέρα από το χέρι μας σε αυτή τη ζωή. Αν στηρίζεται σε ένα τελειωμένο έργο που λαμβάνεται με την πίστη, η βεβαιότητα δεν είναι αυθάδεια· είναι ευγνωμοσύνη.
Ο Σταυρός είναι μια νίκη στην οποία μετέχεις, ή μια θυσία που έγινε για σένα; Η ειλικρινής απάντηση είναι και τα δύο — αλλά μια εκκλησία που κηρύττει μόνο τη νίκη θα αφήσει, αργά ή γρήγορα, τους ανθρώπους της αβέβαιους για το τι πληρώθηκε στην πραγματικότητα, και για ποιον.
Πού οδηγεί η θέωση που σου προσφέρεται — στη μίμηση, ή στη μετοχή; Το να γίνουμε σαν τον Θεό στην αγιότητα είναι κοινό έδαφος. Το να γίνουμε Θεός κατά φύση δεν προσφέρεται πουθενά στη Γραφή. Ρώτησε ποιο από τα δύο υπόσχεται, και με ποια μέσα — και αν ένας συνηθισμένος πιστός, παντρεμένος, με παιδιά, δουλειά και χρέη, μπορεί πράγματι να περπατήσει τον δρόμο που περιγράφεται.
Αυτή είναι η συζήτηση για την οποία υπάρχει αυτή η σειρά. Το επόμενο κείμενο πιάνει τη Γραφή και την Παράδοση.
Πηγές: Αιδ. Γιώτης Κανταρτζής, «Ορθόδοξη σωτηριολογία από ευαγγελική σκοπιά», τέσσερις ομιλίες στο κανάλι e-ekklisia στο YouTube (playlist PLElHxAQyzM12845UxRHBWeLs6mJgFrmi8), απομαγνητοφωνημένες και δημοσιευμένες με χρονοσημειωμένα κύρια σημεία σε αυτόν τον ιστότοπο: Ορθόδοξη Σωτηριολογία. Ομιλία 1, «Το πρόβλημα με το πρόβλημα» (39:52)· Ομιλία 2, «Θυσία ή Θρίαμβος» (41:46)· Ομιλία 3, «Η θέωση» (30:17)· Ομιλία 4, «Πώς, λοιπόν, σωζόμαστε;» (40:08). Οι ορθόδοξοι θεολόγοι παραθέτονται εδώ όπως τους παρουσιάζει ο Κανταρτζής: Κάλλιστος Γουέαρ (Η Ορθόδοξη Εκκλησία· Πώς σωζόμαστε;), Ιωάννης Μεγιεντόρφ (Βυζαντινή Θεολογία), Βλαδίμηρος Λόσκυ, Νίκος Ματσούκας (Το πρόβλημα του κακού), Νικόλαος Καβάσιλας (Περί της εν Χριστώ ζωής), Γρηγόριος Παλαμάς, Χρήστος Γιανναράς και Νόρμαν Ράσελ· η ευαγγελική πλευρά αντλεί από την Ομολογία Πίστεως της Ελληνικής Ευαγγελικής Εκκλησίας, το Περί δουλείας του θελήματος και τη Διαμάχη της Χαϊδελβέργης του Λούθηρου, και τον Τζον Στοτ. Ειλικρινή όρια: αυτό το κείμενο βασίζεται στις ομιλίες του Κανταρτζή και στις απομαγνητοφωνήσεις τους, όχι σε νέα ανάγνωση του Γουέαρ, του Μεγιεντόρφ ή των άλλων ορθόδοξων πηγών που αναφέρονται — τα λόγια τους δίνονται όπως τα παραθέτει ο Κανταρτζής, και δεν γίνεται λόγος για καμία ορθόδοξη πηγή πέρα από αυτές που εκείνος εξετάζει· δύο αποδόσεις στις ομιλίες είναι δικές του αναγνώσεις του Κανταρτζή (ότι η Ορθόδοξη Εκκλησία του Γουέαρ δεν περιέχει καμία αναφορά στη δικαίωση, και ότι το βιβλίο του Ματσούκα για το κακό αναφέρει τον Σταυρό μόνο μία ή δύο φορές) και αναφέρονται ως τέτοιες· οι παραπομπές στη Γραφή είναι όσες αναφέρονται στις ομιλίες.
Σχετική ανάγνωση: Ορθόδοξη Σωτηριολογία — οι τέσσερις ομιλίες από τις οποίες αντλεί αυτό το κείμενο, με βίντεο και χρονοσημειωμένα κύρια σημεία· Εκκλησιολογία — εννέα ομιλίες του Σωτήρη Μπούκη για το τι είναι η Εκκλησία· Σε διάλογο με την Ορθοδοξία — η σειρά που ανοίγει αυτό το κείμενο, με τα θέματα που έρχονται: η Γραφή και η Παράδοση, οι εικόνες, η Θεοτόκος, τα μυστήρια, η προσευχή στους αγίους.