Τι διδάσκει η Ορθοδοξία για τον κανόνα της Γραφής
Άνοιξε μια ορθόδοξη Βίβλο και μια ευαγγελική Βίβλο δίπλα δίπλα, και οι Καινές Διαθήκες ταυτίζονται ακριβώς — είκοσι εφτά βιβλία, με την ίδια σειρά, από τον Ματθαίο ως την Αποκάλυψη. Οι Παλαιές Διαθήκες όχι. Η ορθόδοξη Παλαιά Διαθήκη είναι μακρύτερη. Περιέχει βιβλία που η ευαγγελική Βίβλος δεν τυπώνει καθόλου, και μακρύτερες εκδοχές της Εσθήρ και του Δανιήλ. Η διαφωνία των δύο παραδόσεων για τον κανόνα της Γραφής είναι, με άλλα λόγια, μια διαφωνία για την Παλαιά Διαθήκη. Ο κατάλογος της Καινής Διαθήκης είναι συμφωνημένος και από τις δύο πλευρές· της Παλαιάς Διαθήκης δεν είναι.
Ποια βιβλία μετρούν ως Γραφή; Το ερώτημα ακούγεται σαν ζήτημα για μελετητές, αλλά κρίνει τι μετράει ως λόγος του Θεού — και άρα τι μπορεί να διδάξει η Εκκλησία ως δόγμα. Αυτό το κείμενο διατυπώνει πρώτα την ορθόδοξη απάντηση, δίκαια και από τις δικές της πηγές, ύστερα τις επιπλοκές, και μετά την ευαγγελική απάντηση.
1. Τι διδάσκει η Ορθοδοξία
Η Ορθόδοξη Εκκλησία διαβάζει την Παλαιά Διαθήκη στα ελληνικά. Η Βίβλος της είναι οι Εβδομήκοντα — η αρχαία ελληνική μετάφραση των εβραϊκών Γραφών, που άρχισε να γίνεται στην Αλεξάνδρεια τον τρίτο αιώνα π.Χ., και η ελληνική Βίβλος που διάβαζαν και παρέθεταν οι απόστολοι και η πρώτη Εκκλησία. Όπως το θέτει ο Κάλλιστος Γουέαρ στην Ορθόδοξη Εκκλησία: «Η Ορθόδοξη Εκκλησία έχει την ίδια Καινή Διαθήκη με τον υπόλοιπο χριστιανικό κόσμο. Ως αυθεντικό κείμενο για την Παλαιά Διαθήκη χρησιμοποιεί την αρχαία ελληνική μετάφραση που είναι γνωστή ως Μετάφραση των Εβδομήκοντα.» Όπου το ελληνικό διαφέρει από το εβραϊκό — «κάτι που συμβαίνει αρκετά συχνά» — οι ορθόδοξοι πιστεύουν «ότι οι αλλαγές στους Εβδομήκοντα έγιναν με την έμπνευση του Αγίου Πνεύματος και πρέπει να γίνονται δεκτές ως μέρος της συνεχιζόμενης αποκάλυψης του Θεού». Το γνωστότερο παράδειγμα είναι ο Ησαΐας 7:14, όπου το εβραϊκό λέει «μια νεαρή γυναίκα θα συλλάβει» και οι Εβδομήκοντα «παρθένος θα συλλάβει» — την ανάγνωση που ακολουθεί το Ευαγγέλιο του Ματθαίου (Ματθαίος 1:23).
Οι Εβδομήκοντα περιέχουν περισσότερα από την εβραϊκή Βίβλο. «Η εβραϊκή εκδοχή της Παλαιάς Διαθήκης περιέχει τριάντα εννέα βιβλία», γράφει ο Γουέαρ. «Οι Εβδομήκοντα περιέχουν δέκα ακόμη βιβλία, που δεν υπάρχουν στα εβραϊκά, τα οποία είναι γνωστά στην Ορθόδοξη Εκκλησία ως "Δευτεροκανονικά Βιβλία" (Α΄ Έσδρας· Τωβίτ· Ιουδίθ· Μακκαβαίων Α΄, Β΄ και Γ΄· Σοφία Σολομῶντος· Σοφία Σειράχ· Βαρούχ· Επιστολή Ιερεμίου. Στη Δύση τα βιβλία αυτά ονομάζονται συχνά "Απόκρυφα").» Οι ορθόδοξες Βίβλοι τυπώνουν αυτά τα βιβλία ως μέρος της Παλαιάς Διαθήκης, μαζί με τον Ψαλμό 151 και την Προσευχή του Μανασσή, και τις ελληνικές προσθήκες στην Εσθήρ και στον Δανιήλ — την Προσευχή του Αζαρία και το Άσμα των Τριών Παίδων, τη Σωσάννα, και τον Βηλ και τον Δράκοντα. Στην ορθόδοξη χρήση τα βιβλία αυτά ονομάζονται συχνά αναγιγνωσκόμενα — «τα βιβλία που διαβάζονται».
Οι επίσημες δηλώσεις ήρθαν τον δέκατο έβδομο αιώνα, στον απόηχο της Μεταρρύθμισης, όταν κάθε Εκκλησία πιέστηκε να πει καθαρά ποια βιβλία μετρούσε ως Γραφή. Οι Σύνοδοι του Ιασίου (1642) και της Ιερουσαλήμ (1672) ανακήρυξαν τα δευτεροκανονικά βιβλία «γνήσια μέρη της Γραφής». Η πληρέστερη δήλωση είναι η Ομολογία του Δοσιθέου, που επικυρώθηκε από τη Σύνοδο της Ιερουσαλήμ το 1672. Στην ερώτηση «Ἱερὰν Γραφὴν ποία βιβλία καλεῖς;» απαντάει: «Στοιχοῦντες τῷ κανόνι τῆς Καθολικῆς Ἐκκλησίας ἱερὰν Γραφὴν καλοῦμεν ἐκεῖνα πάντα, ἅπερ ὁ Κύριλλος ἀπὸ τῆς ἐν Λαοδικείᾳ συνόδου ἐρανισάμενος ἀριθμεῖ, καὶ πρὸς τούτοις ἅπερ… ἀπόκρυφα οὕτως ἁπλῶς καὶ ἀδιορίστως κατωνόμασεν, ἤτοι τὸν Τωβίαν, τὴν Ἰουδήθ, τῆς Ἐσθὴρ πρὸς τοῖς δέκα ἕτερα κεφάλαια ἕξ, τοῦ Ἔσδρα ἕτερον βιβλίον ἕν, τὸν Βαροὺχ, τὴν ᾠδὴν τῶν τριῶν παίδων περιεχομένην εἰς τὸ τρίτον κεφάλαιον τοῦ Δανιήλ, τὴν ἱστορίαν τῆς Σωσάννης, τὴν ἱστορίαν τοῦ δράκοντος, ἤτοι τοῦ Βήλ, τὴν Σοφίαν τοῦ Σολομῶντος, τὴν Σοφίαν τοῦ Σειράχ, καὶ τὰ τρία βιβλία τῶν Μακκαβαίων. Ἡμεῖς γὰρ μετὰ τῶν ἀλλῶν τῆς θείας Γραφῆς γνησίων βιβλίων καὶ ταῦτα γνήσια τῆς Γραφῆς μέρη κρίνομεν.»
Πίσω από αυτές τις δηλώσεις στέκεται η επίκληση στους Πατέρες και τις συνόδους. Το επιχείρημα έχει ως εξής: η Εκκλησία παρέλαβε την ελληνική Παλαιά Διαθήκη από την ίδια την αποστολική εποχή· οι Πατέρες διάβαζαν αυτά τα βιβλία ως Γραφή· οι αφρικανικές σύνοδοι τα απαριθμούσαν ανάμεσα στις κανονικές Γραφές· και η Εκκλησία, που παρέλαβε τον κανόνα, έχει την εξουσία να πει ποια βιβλία ανήκουν σε αυτόν. Ο Αυγουστίνος, γράφοντας το Περί χριστιανικής διδασκαλίας, έδωσε τον κανόνα που η ορθόδοξη θέση ακολουθεί ακόμη: «όσον αφορά τις κανονικές Γραφές, πρέπει να ακολουθεί την κρίση του μεγαλύτερου αριθμού των καθολικών εκκλησιών… να προτιμά εκείνες που γίνονται δεκτές από όλες τις καθολικές εκκλησίες από εκείνες που μερικές δεν δέχονται». Ο δικός του κατάλογος φτάνει τα σαράντα τέσσερα βιβλία της Παλαιάς Διαθήκης, μεταξύ των οποίων ο Τωβίας, η Ιουδίθ, τα δύο βιβλία των Μακκαβαίων, η Σοφία και ο Σειράχ — βιβλία που μετράει «ανάμεσα στα προφητικά βιβλία, αφού έχουν αναγνωριστεί ως αυθεντικά».
Αυτή είναι η ορθόδοξη θέση, διατυπωμένη στην ισχυρότερη μορφή της: η Εκκλησία κράτησε τη Βίβλο που της δόθηκε, στα ελληνικά στα οποία την παρέλαβε, και τα βιβλία που ο εβραϊκός κανόνας δεν περιέχει ανήκουν σε αυτήν ως γνήσια μέρη της Γραφής. Αξίζει να προστεθεί ότι η θέση δεν διατυπώνεται με μία φωνή ούτε μέσα στην ίδια την Ορθοδοξία. Ο ίδιος ο Γουέαρ καταγράφει ότι «οι περισσότεροι ορθόδοξοι μελετητές σήμερα, ακολουθώντας τη γνώμη του Αθανασίου και του Ιερώνυμου, θεωρούν ότι τα Δευτεροκανονικά βιβλία, αν και μέρος της Βίβλου, στέκονται σε χαμηλότερη θέση από την υπόλοιπη Παλαιά Διαθήκη». Τα βιβλία είναι στη Βίβλο· αν στέκονται στην ίδια θέση με τα υπόλοιπα είναι ένα ερώτημα που οι ίδιοι οι ορθόδοξοι μελετητές απαντούν με περισσότερους από έναν τρόπους. Εκεί αρχίζουν οι επιπλοκές.
2. Οι επιπλοκές
Η πρώτη επιπλοκή είναι ο Αθανάσιος. Η 39η Εορταστική του Επιστολή, γραμμένη το 367, περιέχει τον αρχαιότερο σωζόμενο κατάλογο των είκοσι εφτά βιβλίων της Καινής Διαθήκης ακριβώς όπως τα έχει η Εκκλησία σήμερα — τέσσερα Ευαγγέλια, Πράξεις, εφτά Καθολικές Επιστολές, δεκατέσσερις του Παύλου, και την Αποκάλυψη. Για την Παλαιά Διαθήκη απαριθμεί είκοσι δύο βιβλία, μετρώντας όπως μετράει ο εβραϊκός κανόνας, και ύστερα τραβάει μια γραμμή: «ἔστι καὶ ἕτερα τούτων ἔξωθεν, οὐ κανονιζόμενα μὲν, τετυπωμένα δὲ παρὰ τῶν Πατέρων ἀναγινώσκεσθαι τοῖς ἄρτι προσερχομένοις καὶ βουλομένοις κατηχεῖσθαι τὸν τῆς εὐσεβείας λόγον· Σοφία Σολομῶντος, καὶ Σοφία Σιρὰχ, καὶ Ἑσθὴρ, καὶ Ἰουδὶθ, καὶ Τωβίας, καὶ Διδαχὴ καλουμένη τῶν Ἀποστόλων καὶ ὁ Ποιμήν. Καὶ ὅμως, ἀγαπητοί, κἀκείνων κανονιζομένων, καὶ τούτων ἀναγινωσκομένων, οὐδαμοῦ τῶν ἀποκρύφων μνήμη.» Για τα κανονικά βιβλία λέει: «ἐν τούτοις μόνοις τὸ τῆς εὐσεβείας διδασκαλεῖον εὐαγγελίζεται. Μηδεὶς τούτοις ἐπιβαλλέτω, μηδὲ τούτων ἀφαιρείσθω τι.» Η γραμμή του Αθανασίου δεν τραβιέται ακριβώς εκεί όπου την τραβάει ο εβραϊκός κανόνας — βάζει την Εσθήρ, που ο εβραϊκός κανόνας περιέχει, ανάμεσα στα βιβλία που διαβάζονται, και μετράει τον Βαρούχ μαζί με τον Ιερεμία, ως ένα βιβλίο — αλλά η ίδια η γραμμή είναι αδιαμφισβήτητη.
Η δεύτερη επιπλοκή είναι ότι οι αρχαίοι κατάλογοι διαφωνούν μεταξύ τους. Η Σύνοδος της Λαοδικείας (περί το 363) απαριθμεί είκοσι δύο βιβλία της Παλαιάς Διαθήκης — χωρίς Σοφία, χωρίς Σειράχ, χωρίς Τωβίτ, χωρίς Ιουδίθ, χωρίς Μακκαβαίους — και ο κατάλογός της για την Καινή Διαθήκη παραλείπει την Αποκάλυψη. (Ο κατάλογος της Λαοδικείας σώζεται ως κανόνας 60, του οποίου τη γνησιότητα οι εκδότες της καθιερωμένης αγγλικής συλλογής χαρακτηρίζουν «εξαιρετικά αμφίβολη» — λείπει από αρκετά χειρόγραφα και μπορεί να είναι μεταγενέστερη προσθήκη.) Η Γ΄ Σύνοδος της Καρχηδόνας (397), επαναλαμβάνοντας την Ιππώνα (393), απαριθμεί τον Τωβίτ, την Ιουδίθ και τα πέντε βιβλία του Σολομώντα — στα οποία, κατά τον υπολογισμό του Αυγουστίνου, περιλαμβάνονται η Σοφία και ο Σειράχ — ανάμεσα στις κανονικές Γραφές, και η Καινή της Διαθήκη είναι τα είκοσι εφτά. (Τα δύο βιβλία των Μακκαβαίων εμφανίζονται μόνο στη λατινική εκδοχή του κανόνα, στο αντίγραφο του Διονυσίου του Μικρού· το ελληνικό κείμενο δεν τα αναφέρει.) Οι Αποστολικοί Κανόνες, στον ογδοηκοστό πέμπτο κανόνα τους, μετρούν τρία βιβλία Μακκαβαίων ανάμεσα στα βιβλία της Παλαιάς Διαθήκης, αφήνουν τον Σειράχ έξω από τον κατάλογο ως βιβλίο για τη διδασκαλία των νέων, και στην Καινή Διαθήκη περιλαμβάνουν τις δύο Επιστολές του Κλήμεντα και τα οκτώ βιβλία των Αποστολικών Διαταγών — παραλείποντας την Αποκάλυψη. Ο Γρηγόριος ο Ναζιανζηνός, στο ποίημά του για τα γνήσια βιβλία της Γραφής, απαριθμεί είκοσι δύο βιβλία της Παλαιάς Διαθήκης — η Εσθήρ παραλείπεται, ένας Έσδρας — και κανένα δευτεροκανονικό βιβλίο, και κλείνει: «Πάσας ἔχεις. Εἴ τι δὲ τούτων ἐκτός, οὐκ ἐν γνησίαις.» Ο Αμφιλόχιος Ικονίου, γράφοντας στον Σέλευκο, απαριθμεί τα βιβλία του εβραϊκού κανόνα — μόνη η Εσθήρ παραλείπεται, αν και σημειώνει ότι μερικοί την προσθέτουν — και για την Αποκάλυψη λέει ότι «τὴν δ᾽ Ἀποκάλυψιν τοῦ Ἰωάννου πάλιν, τινὲς μὲν ἐγκρίνουσιν, οἱ πλείους δέ γε νόθον λέγουσιν».
Και ύστερα η Εκκλησία τα επικύρωσε όλα μαζί. Η Πενθέκτη Σύνοδος (692), στον δεύτερο κανόνα της, επικύρωσε τους ογδόντα πέντε Αποστολικούς Κανόνες, τους κανόνες της Λαοδικείας και της Καρχηδόνας, και τους ιερούς κανόνες του Αθανασίου, του Βασιλείου, του Γρηγορίου του Ναζιανζηνού και του Αμφιλοχίου — πολλούς καταλόγους που διαφωνούν μεταξύ τους, με μία σφραγίδα. Στον ίδιο κανόνα, η Πενθέκτη απέρριψε τις Αποστολικές Διαταγές — τα ίδια τα βιβλία που ο ογδοηκοστός πέμπτος Αποστολικός Κανόνας απαριθμεί ως Γραφή — επειδή οι αιρετικοί είχαν παρεμβάλει νόθα χωρία. Οι εκδότες της καθιερωμένης αγγλικής συλλογής βγάζουν το συμπέρασμα καθαρά: «Έχουμε λοιπόν τέσσερις [πέντε, αν δεχτούμε ως γνήσιο τον κατάλογο της Λαοδικείας] διαφορετικούς κανόνες της Αγίας Γραφής, που όλοι έχουν την έγκριση της Πενθέκτης Συνόδου και της Ζ΄ Οικουμενικής. Από αυτό φαίνεται να βγαίνει μόνο ένα συμπέρασμα: ότι η έγκριση που δόθηκε δεν ήταν συγκεκριμένη αλλά γενική.» Καμία Οικουμενική Σύνοδος δεν εξέδωσε ποτέ έναν ενιαίο κατάλογο των βιβλίων της Παλαιάς Διαθήκης. Το πιο κοντινό που έφτασε η Εκκλησία ήταν να εγκρίνει πολλούς καταλόγους μαζί — και οι κατάλογοι διαφωνούν.
Η τρίτη επιπλοκή είναι οι ίδιοι οι Πατέρες. Ο Ιερώνυμος, που μετέφρασε τη Βίβλο στα λατινικά από τα εβραϊκά, τράβηξε τη γραμμή εκεί όπου την τραβάει ο εβραϊκός κανόνας. Στον Prologus Galeatus του — τον «πρόλογο με την περικεφαλαία» στα βιβλία Σαμουήλ και Βασιλέων — έγραψε: «ό,τι δεν βρίσκεται στον κατάλογό μας πρέπει να τοποθετείται ανάμεσα στα απόκρυφα συγγράμματα. Η Σοφία λοιπόν, που γενικά φέρει το όνομα του Σολομώντα, και το βιβλίο του Ιησού, του υιού του Σειράχ, και η Ιουδίθ, και ο Τωβίας, και ο Ποιμήν δεν είναι στον κανόνα.» Σε έναν άλλο πρόλογο έδωσε τον κανόνα για τη χρήση τους: «Όπως λοιπόν η Εκκλησία διαβάζει την Ιουδίθ, τον Τωβία και τα βιβλία των Μακκαβαίων, αλλά δεν τα δέχεται ανάμεσα στις κανονικές Γραφές, έτσι ας διαβάζει αυτούς τους δύο τόμους για την οικοδομή του λαού, όχι για να δίνει αυθεντία σε δόγματα της Εκκλησίας.» Ο Ρουφίνος τράβηξε την ίδια γραμμή με άλλα λόγια: τα βιβλία που οι πατέρες μας ονομάζουν όχι «Κανονικά» αλλά «Εκκλησιαστικά» — Σοφία, Σειράχ, Τωβίτ, Ιουδίθ, Μακκαβαίοι — «που όλα τους διαβάζονταν στις Εκκλησίες, αλλά δεν επικαλούνταν για την επιβεβαίωση δόγματος». Ο Ιωάννης ο Δαμασκηνός απαριθμεί «εἴκοσι καὶ δύο βίβλους τῆς παλαιᾶς διαθήκης κατὰ τὰ στοιχεῖα τῆς Ἑβραΐδος φωνῆς», και για τη Σοφία και τον Σειράχ λέει: «ἐνάρετοι μὲν καὶ καλαί, ἀλλ᾽ οὐκ ἀριθμοῦνται οὐδὲ ἔκειντο ἐν τῇ κιβωτῷ». Ο Κύριλλος Ιεροσολύμων έλεγε στους κατηχουμένους του: «Ἀναγίνωσκε τὰς θείας γραφάς, τὰς εἴκοσι δύο βίβλους τῆς παλαιᾶς διαθήκης ταύτας, τὰς ὑπὸ τῶν ἑβδομήκοντα δύο Ἑρμηνευτῶν ἑρμηνευθείσας… Τούτων τὰς εἴκοσι δύο βίβλους ἀναγίνωσκε· πρὸς δὲ τὰ ἀπόκρυφα μηδὲν ἔχε κοινόν.»
Η τέταρτη επιπλοκή είναι ότι η διαφωνία τρέχει μέσα στην ίδια την Ορθοδοξία, ως τις μέρες μας. Η Εκτενής Κατήχηση του Αγίου Φιλάρετου Μόσχας, εγκεκριμένη από την Ιερά Σύνοδο της Ρωσίας τον δέκατο ένατο αιώνα, ρωτάει πόσα βιβλία έχει η Παλαιά Διαθήκη, και απαντάει: «Ο Άγιος Κύριλλος Ιεροσολύμων, ο Άγιος Αθανάσιος ο Μέγας και ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός τα μετρούν είκοσι δύο, συμφωνώντας σε αυτό με τους Ιουδαίους, που έτσι τα μετρούν στην πρωτότυπη εβραϊκή γλώσσα.» Στην ερώτηση γιατί ο Σειράχ και «μερικά άλλα» δεν είναι στην καταμέτρηση, απαντάει: «Επειδή δεν υπάρχουν στα εβραϊκά.» Και στην ερώτηση πώς πρέπει να θεωρούνται, απαντάει με τον Αθανάσιο: «έχουν οριστεί από τους Πατέρες να διαβάζονται από τους προσηλύτους που ετοιμάζονται να γίνουν δεκτοί στην Εκκλησία». Μια κατήχηση που δίδαξε γενιές ορθόδοξων χριστιανών μετρούσε τον κανόνα όπως τον μετρούσε ο Αθανάσιος — είκοσι δύο βιβλία — και θεωρούσε τα υπόλοιπα βιβλία προς ανάγνωση, όχι Γραφή. (Ο ίδιος ο κατάλογος του Φιλάρετου, ακολουθώντας τον Κύριλλο, μετράει την Εσθήρ ανάμεσα στα είκοσι δύο, εκεί όπου ο Αθανάσιος την είχε βάλει ανάμεσα στα βιβλία που διαβάζονται: οι κατάλογοι διαφέρουν ακόμη και σε αυτό το σημείο.)
Η πέμπτη επιπλοκή είναι το ίδιο το πλαίσιο της δήλωσης του 1672. Η Ομολογία του Δοσιθέου γράφτηκε για να απαντήσει στην Ομολογία που δημοσιεύτηκε το 1629 στο όνομα του Κύριλλου Λούκαρη, Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως — μια ομολογία με καλβινική κλίση, που είχε απαριθμήσει τα βιβλία της Γραφής από τη Σύνοδο της Λαοδικείας και είχε ονομάσει τα υπόλοιπα Απόκρυφα. Ο Δοσίθεος την απάντησε σημείο προς σημείο, και για τον κανόνα πήρε τον κατάλογο της Λαοδικείας και πρόσθεσε τα βιβλία που ο Λούκαρης είχε απορρίψει. Γι' αυτό η απάντησή του ονομάζει τα βιβλία που ο Λούκαρης είχε ονομάσει Απόκρυφα — τον Τωβία, την Ιουδίθ, τα έξι επιπλέον κεφάλαια της Εσθήρ, ένα ακόμη βιβλίο του Έσδρα, τον Βαρούχ, την ωδή των τριών παίδων, τη Σωσάννα, τον δράκοντα, τη Σοφία του Σολομώντα, τη Σοφία του Σειράχ και τα τρία βιβλία των Μακκαβαίων. Και στην ίδια την απάντηση ο Δοσίθεος παραδέχεται ότι «εἰ δέ που δοκεῖ μὴ ἀεὶ πάντα ὑπὸ πάντων συγκαταριθμεῖσθαι» — ότι δεν μετρούνται πάντα όλα από όλους. Μια ομολογία γραμμένη σε αντιπαράθεση, απαντώντας σε έναν συγκεκριμένο αντίπαλο, δεν είναι το ίδιο με έναν οριστικό κατάλογο — και είναι η πληρέστερη δήλωση που έχει η Ορθόδοξη Εκκλησία για τον κανόνα.
3. Η ευαγγελική απάντηση
Η ευαγγελική απάντηση αρχίζει εκεί όπου άρχισε ο Ιησούς: με τις Γραφές που είχε ήδη ο Ισραήλ. Το βράδυ της ανάστασης είπε στους μαθητές του: «οὗτοι οἱ λόγοι μου οὓς ἐλάλησα πρὸς ὑμᾶς ἔτι ὢν σὺν ὑμῖν, ὅτι δεῖ πληρωθῆναι πάντα τὰ γεγραμμένα ἐν τῷ νόμῳ Μωϋσέως καὶ τοῖς προφήταις καὶ ψαλμοῖς περὶ ἐμοῦ» (Λουκᾶς 24:44). Νόμος, Προφήτες, Ψαλμοί — η τριμερής μορφή της εβραϊκής Βίβλου, με τους Ψαλμούς πρώτους ανάμεσα στα Γραφόμενα. Ο Ιησούς παρέλαβε τον κανόνα όπως τον είχε ο Ισραήλ. Η Καινή Διαθήκη παραθέτει τις εβραϊκές Γραφές ως Γραφή ξανά και ξανά — «γέγραπται», «λέγει ἡ Γραφή» — αλλά ποτέ δεν παραθέτει έτσι ένα δευτεροκανονικό βιβλίο.
Ο Ιησούς έδωσε στον κανόνα και το πλαίσιό του. Καταγγέλλοντας τους γραμματείς και τους Φαρισαίους, είπε ότι επάνω τους θα έρθει «πᾶν αἷμα δίκαιον ἐκχυννόμενον ἐπὶ τῆς γῆς, ἀπὸ τοῦ αἵματος Ἅβελ τοῦ δικαίου ἕως τοῦ αἵματος Ζαχαρίου υἱοῦ Βαραχίου, ὃν ἐφονεύσατε μεταξὺ τοῦ ναοῦ καὶ τοῦ θυσιαστηρίου» (Ματθαῖος 23:35· βλ. Λουκᾶς 11:51). Ο φόνος του Άβελ είναι ο πρώτος στη Γένεση, το πρώτο βιβλίο της εβραϊκής Βίβλου. Ο Ζαχαρίας είναι ο ιερέας που λιθοβολήθηκε στην αυλή του οίκου του Κυρίου (Β΄ Παραλειπομένων 24:20–22) — και τα Παραλειπόμενα στέκονται τελευταία στην εβραϊκή Βίβλο, όπως ήταν παραδοσιακά διατεταγμένη. Από τη Γένεση ως τα Παραλειπόμενα: ολόκληρος ο εβραϊκός κανόνας, από το πρώτο ως το τελευταίο βιβλίο, χωρίς τίποτα πέρα από αυτόν.
Αυτός είναι ο κανόνας που αναγνώριζαν οι Ιουδαίοι της εποχής του Ιησού. Ο Ιώσηπος, γράφοντας προς το τέλος του πρώτου αιώνα, είπε ότι οι Ιουδαίοι είχαν «δύο δὲ μόνα πρὸς τοῖς εἴκοσι βιβλία, τοῦ παντὸς ἔχοντα χρόνου τὴν ἀναγραφήν, τὰ δικαίως πεπιστευμένα» — πέντε του Μωυσή, δεκατρία των προφητών μετά τον Μωυσή, και τέσσερα ύμνων και παραγγελμάτων. Για όσα γράφτηκαν μετά τον Αρταξέρξη, έγραψε ότι «πίστεως δ᾽ οὐχ ὁμοίας ἠξίωται τοῖς πρὸ αὐτῶν, διὰ τὸ μὴ γενέσθαι τὴν τῶν προφητῶν ἀκριβῆ διαδοχήν». Η γραμμή τραβήχτηκε από τους προφήτες: όπου η προφητική φωνή σώπασε, ο κανόνας έκλεισε.
Τα δευτεροκανονικά βιβλία λένε το ίδιο για τον εαυτό τους. Το Α΄ Μακκαβαίων, γραμμένο περίπου εκατό χρόνια πριν από τον Χριστό, διηγείται πώς οι Ιουδαίοι, βρίσκοντας το θυσιαστήριο βεβηλωμένο, «ἀπέθεντο τοὺς λίθους ἐν τῷ ὄρει τοῦ οἴκου ἐν τόπῳ ἐπιτηδείῳ μέχρι τοῦ παραγενηθῆναι προφήτην τοῦ ἀποκριθῆναι περὶ αὐτῶν» (Α΄ Μακκαβαίων 4:46). Δεν υπήρχε προφήτης να ρωτήσουν. Το ίδιο βιβλίο καταγράφει «θλῖψις μεγάλη ἐν τῷ Ισραηλ, ἥτις οὐκ ἐγένετο ἀφ᾽ ἧς ἡμέρας οὐκ ὤφθη προφήτης αὐτοῖς» (Α΄ Μακκαβαίων 9:27), και ότι ο Σίμων έγινε αρχηγός και αρχιερέας «ἕως τοῦ ἀναστῆναι προφήτην πιστὸν» (Α΄ Μακκαβαίων 14:41). Τα βιβλία που γράφτηκαν ανάμεσα στον Μαλαχία και τον Ιωάννη τον Βαπτιστή ήξεραν ότι οι προφήτες είχαν πάψει — και ένα βιβλίο που ξέρει ότι η προφητική φωνή σιωπά δεν ισχυρίζεται ότι μιλάει με αυτήν.
Ο ευαγγελικός συμφωνεί λοιπόν με τον Αθανάσιο και τον Ιερώνυμο — και με τον Φιλάρετο — ότι αυτά τα βιβλία μπορούν να διαβάζονται για διδαχή, αλλά όχι να χρησιμοποιούνται για τη θεμελίωση δόγματος. Η διάκριση είναι του Ιερώνυμου: η Εκκλησία τα διαβάζει «για την οικοδομή του λαού, όχι για να δίνει αυθεντία σε δόγματα της Εκκλησίας». Η λέξη του Ρουφίνου γι' αυτά ήταν «Εκκλησιαστικά» — βιβλία που διαβάζονται στις εκκλησίες, «αλλά δεν επικαλούνται για την επιβεβαίωση δόγματος». Τίποτα σε αυτό το κείμενο δεν λέει ότι τα βιβλία είναι άχρηστα. Η Σοφία και ο Σειράχ περιέχουν ωραία ηθική διδασκαλία· τα Μακκαβαίων διηγούνται την ιστορία μιας ηρωικής εποχής. Το ερώτημα δεν είναι αν αξίζει να διαβαστούν. Είναι αν φέρουν την αυθεντία του λόγου του Θεού.
Και ο κανόνας, κατά την ευαγγελική ανάγνωση, παρελήφθη, δεν επιβλήθηκε. Ο Παύλος λέει για τους Ιουδαίους: «πολὺ κατὰ πάντα τρόπον. πρῶτον μὲν γὰρ ὅτι ἐπιστεύθησαν τὰ λόγια τοῦ θεοῦ» (Ρωμαίους 3:2). Η κατήχηση του Φιλάρετου λέει το ίδιο: τα ιερά βιβλία της Παλαιάς Διαθήκης «παρελήφθησαν από την εβραϊκή Εκκλησία εκείνης της Διαθήκης υπό της χριστιανικής Εκκλησίας της Καινής». Η Εκκλησία δεν έκανε τα βιβλία Γραφή ψηφίζοντάς τα· αναγνώρισε τα βιβλία που ο Ισραήλ είχε ήδη παραλάβει ως λόγια του Θεού. Μια μεταγενέστερη σύνοδος δεν μπορεί να προσθέσει σε ό,τι εμπιστεύτηκε στον Ισραήλ — και καμία σύνοδος, όπως δείχνουν οι κατάλογοι, δεν συμφώνησε ποτέ τι θα ήταν η προσθήκη.
Γιατί έχει σημασία
Το ζήτημα του κανόνα δεν είναι καβγάς μελετητών για ένα ράφι παλιά βιβλία. Κρίνει τι μπορεί να διδάξει η Εκκλησία ως λόγο του Θεού — και τα δευτεροκανονικά βιβλία στηρίζουν δόγματα που ο εβραϊκός κανόνας δεν στηρίζει. Η σαφέστερη περίπτωση είναι οι προσευχές για τους νεκρούς. Μετά από μια μάχη, ο Ιούδας ο Μακκαβαίος βρήκε τους πεσόντες στρατιώτες του να κουβαλούν ειδωλολατρικά αφιερώματα κάτω από τους χιτώνες τους, και η συντροφιά προσευχήθηκε «τὸ γεγονὸς ἁμάρτημα τελείως ἐξαλειφθῆναι». Ύστερα ο Ιούδας «ποιησάμενός τε κατ᾽ ἀνδρολογίαν εἰς ἀργυρίου δραχμὰς δισχιλίας ἀπέστειλεν εἰς Ιεροσόλυμα προσαγαγεῖν περὶ ἁμαρτίας θυσίαν» — «εἰ μὴ γὰρ τοὺς προπεπτωκότας ἀναστῆναι προσεδόκα, περισσὸν καὶ ληρῶδες ὑπὲρ νεκρῶν εὔχεσθαι». «ὅθεν περὶ τῶν τεθνηκότων τὸν ἐξιλασμὸν ἐποιήσατο τῆς ἁμαρτίας ἀπολυθῆναι» (Β΄ Μακκαβαίων 12:40–45).
Το Β΄ Μακκαβαίων 12 είναι η σαφέστερη γραφική βάση για την προσευχή για τους νεκρούς — και βρίσκεται σε ένα βιβλίο που ο εβραϊκός κανόνας δεν περιέχει, ένα βιβλίο του οποίου ο συνοδός τόμος λέει ότι δεν υπήρχε προφήτης στον Ισραήλ όταν γράφτηκε. Η ορθόδοξη απάντηση είναι ότι η πρακτική στηρίζεται και στην Παράδοση — γι' αυτό και το ερώτημα αυτό δεν μπορεί να λυθεί χωρίς εκείνο που πιάνει το κείμενο για τη Γραφή και την Παράδοση. Αλλά η απόφαση για τον κανόνα έρχεται πρώτη: αν το Β΄ Μακκαβαίων είναι Γραφή, η πρακτική έχει γραφική βάση· αν είναι ένα βιβλίο που διαβάζεται για οικοδομή, δεν έχει. Ο κανόνας κρίνει το δόγμα.
Γι' αυτό έχει σημασία ο κανόνας. Δεν είναι ποια βιβλία είναι ενδιαφέροντα ή οικοδομητικά. Είναι ποια βιβλία μιλούν με την αυθεντία του Θεού — και η Εκκλησία που δεν μπορεί να συμφωνήσει στον κατάλογο δεν μπορεί να λύσει το ζήτημα επικαλούμενη τον εαυτό της. Τα στοιχεία δείχνουν αλλού: στον κανόνα που παρέλαβε ο Ισραήλ, τον κανόνα που παρέθετε ο Ιησούς, τον κανόνα από τον οποίο κήρυτταν οι απόστολοι — είκοσι δύο βιβλία κατά την εβραϊκή καταμέτρηση, τριάντα εννέα κατά τη δική μας, κλεισμένο εκεί όπου σώπασαν οι προφήτες, και παραληφθέντα από την Εκκλησία, όχι φτιαγμένο από αυτήν.
Οι κατάλογοι είναι εκεί για να διαβαστούν, και οι Πατέρες μαζί τους. Ο κανόνας δεν είναι ερώτημα που λύνεται με την αυθεντία κανενός — ούτε καν της Εκκλησίας — χωρίς να ζυγίσει κανείς ο ίδιος τα στοιχεία.
Πηγές: Κάλλιστος Γουέαρ, Η Ορθόδοξη Εκκλησία (The Orthodox Church, νέα έκδ., Penguin, 1993), σ. 200, για τους Εβδομήκοντα ως Παλαιά Διαθήκη της Εκκλησίας, τα δέκα δευτεροκανονικά βιβλία, τις Συνόδους του Ιασίου (1642) και της Ιερουσαλήμ (1672), και τη «χαμηλότερη θέση» στην οποία τα κρατούν σήμερα οι περισσότεροι ορθόδοξοι μελετητές· η Ομολογία του Δοσιθέου, Ερώτησις γʹ, που επικυρώθηκε από τη Σύνοδο της Ιερουσαλήμ (1672), παρατιθέμενη από το ελληνικό πρωτότυπο· Αθανάσιος, 39η Εορταστική Επιστολή (367), παρατιθέμενη από το ελληνικό πρωτότυπο — στα ελληνικά σώζεται μόνο το απόσπασμα του κανόνα (Migne PG 26)· η Σύνοδος της Λαοδικείας, κανόνας 60 (περί το 363), η Γ΄ Σύνοδος της Καρχηδόνας, κανόνας λβʹ (397), και η Πενθέκτη Σύνοδος, κανόνας βʹ (692), κατά το ελληνικό κείμενο του Πηδαλίου, με τη σημείωση για τους καταλόγους· Αποστολικός Κανόνας 85, κατά το ελληνικό κείμενο του Πηδαλίου· Γρηγόριος ο Ναζιανζηνός, ποίημα 1.1.12, «Περὶ τῶν γνησίων βιβλίων τῆς θεοπνεύστου Γραφῆς», και Αμφιλόχιος Ικονίου, Ἴαμβοι πρὸς Σέλευκον, παρατιθέμενοι από το ελληνικό πρωτότυπο (Migne PG 37)· Ιερώνυμος, Prologus Galeatus και Πρόλογος στα βιβλία του Σολομώντα· Ρουφίνος, Ἑρμηνεία εἰς τὸ Σύμβολον §38· Ιωάννης ο Δαμασκηνός, Ἔκδοσις ἀκριβὴς τῆς ὀρθοδόξου πίστεως IV.17, παρατιθέμενος από το ελληνικό πρωτότυπο (Migne PG 94)· Κύριλλος Ιεροσολύμων, Κατήχησις 4.33–35, παρατιθέμενος από το ελληνικό πρωτότυπο (Migne PG 33)· Άγιος Φιλάρετος Μόσχας, Εκτενής Κατήχησις της Ορθοδόξου, Καθολικής, Ανατολικής Εκκλησίας (πρώτη έκδοση 1823· η έκδοση που ενέκρινε η Ιερά Σύνοδος τυπώθηκε στη Μόσχα το 1830), Ερωτήσεις 31–35· Αυγουστίνος, Περί χριστιανικής διδασκαλίας II.8· Ιώσηπος, Κατ᾽ Ἀπίωνος I.38–41, παρατιθέμενος από το ελληνικό πρωτότυπο (κείμενο Niese)· Α΄ Μακκαβαίων 4:46, 9:27, 14:41 και Β΄ Μακκαβαίων 12:40–45 από το ελληνικό κείμενο των Εβδομήκοντα (Rahlfs). Ειλικρινή όρια: οι αποδόσεις του Γουέαρ στα ελληνικά ακολουθούν το δημοσιευμένο αγγλικό κείμενο του κεφαλαίου όπως κυκλοφορεί στο φυλλάδιο αποσπασμάτων του Μέρους ΙΙ, διασταυρωμένο με ανεξάρτητες αναδημοσιεύσεις των ίδιων αποσπασμάτων· οι αποδόσεις του Αυγουστίνου, του Ιερώνυμου και του Ρουφίνου ακολουθούν το δημοσιευμένο αγγλικό κείμενο, καθώς έγραψαν στα λατινικά· η κατήχηση του Φιλάρετου αποδίδεται στα ελληνικά από την αγγλική μετάφραση, καθώς γράφτηκε στα ρωσικά· η σημείωση για τους καταλόγους της Πενθέκτης αποδίδεται από την αγγλική συλλογή (Nicene and Post-Nicene Fathers, 2η σειρά, τ. 14)· η αρίθμηση των βιβλίων του Έσδρα ακολουθεί την ελληνική Βίβλο (ο «3 Esdras» του Γουέαρ είναι ο Α΄ Έσδρας)· η αγγλική μετάφραση του Δοσιθέου από τον Robertson (1899) απαριθμεί επτά βιβλία· το ελληνικό κείμενο που παρατίθεται εδώ απαριθμεί έντεκα· ο κανόνας της Καρχηδόνας παρατίθεται κατά το ελληνικό κείμενο του Πηδαλίου (κανόνας λβʹ), το οποίο δεν αναφέρει Μακκαβαίους — τα δύο βιβλία των Μακκαβαίων εμφανίζονται μόνο στη λατινική εκδοχή του κανόνα· για τον Γρηγόριο, αν το «οὐρανοφοίτης» (για τον Ιωάννη) υπαινίσσεται την Αποκάλυψη είναι ζήτημα επιστημονικής συζήτησης (Frank Thielman, Tyndale Bulletin 49.1, 1998) — ο Δαμασκηνός χρησιμοποιεί την ίδια λέξη για τον Ηλία — γι' αυτό το κείμενο δεν τον παρουσιάζει σαν να αποκλείει την Αποκάλυψη· η απόδοση των Ἰάμβων στον Αμφιλόχιο αμφισβητείται στη σύγχρονη έρευνα· η γνησιότητα του κανόνα 60 της Λαοδικείας αμφισβητείται στις ίδιες τις πηγές, όπως λέει το κείμενο· η σειρά των Γραφομένων διέφερε ανάμεσα στα εβραϊκά χειρόγραφα — τα Παραλειπόμενα στέκονται τελευταία στη σειρά που σώζεται στο Βαβυλωνιακό Ταλμούδ (Bava Batra 14b) και στην τυπωμένη εβραϊκή Βίβλο, αν και μερικά χειρόγραφα τα τοποθετούν πρώτα ανάμεσα στα Γραφόμενα· ο Ματθαίος 23:35 ονομάζει τον Ζαχαρία «υἱὸν Βαραχίου», ενώ ο φόνος που περιγράφει είναι εκείνος του Ζαχαρία υἱοῦ Ιωδαέ στη Β΄ Παραλειπομένων 24:20–22, η ταύτιση που γενικά έχει δοθεί στο χωρίο· η Εγκύκλιος των Πατριαρχών της Ανατολής (1848) δεν περιέχει καμία δήλωση για τον κανόνα της Γραφής και δεν έχει παρατεθεί εδώ· στον Ιώσηπο, Κατ᾽ Ἀπίωνος I.38, το ελληνικό κείμενο λέει «τὰ δικαίως πεπιστευμένα» — η αγγλική μετάφραση του Whiston προσθέτει το «divine», που δεν υπάρχει στο ελληνικό· οι παραπομπές στην Καινή Διαθήκη ακολουθούν το κριτικό ελληνικό κείμενο (NA28/SBLGNT).
Σχετική ανάγνωση: Τι διδάσκει η Ορθοδοξία για τη Γραφή και την Παράδοση — για τη Γραφή και την Παράδοση, και ποιος αποφασίζει· Η ιεροσύνη όλων των πιστών — για το βασίλειον ιεράτευμα, από τα βιβλία του Στυλιανού Χαραλαμπάκη· Σε διάλογο με την Ορθοδοξία — η σειρά στην οποία ανήκει αυτό το κείμενο.
Έρευνα και σύνταξη με τη βοήθεια του Muse, ενός βοηθού τεχνητής νοημοσύνης. Κάθε ισχυρισμός ελέγχεται στις πηγές του, και κάθε άρθρο εγκρίνεται από τον Άρη Αγγελακόπουλο πριν από τη δημοσίευση.